Bu Yazıya Başlık Bulamadım
Birkaç önemli ekonomik veri
açıklandığında ya da çeyrek dönemler tamamlandığında nereye gittiğimize ilişkin
bir yazı yazmak adetimdir. Benim gibi düşünen ve yazan başkaları da var. Bu
yazılarda genellikle sanayi üretimindeki değişim, kapasite kullanımındaki
farklar, cari açık, bütçe açığı, enflasyon, faizler gibi göstergeleri
kullanarak bir durum tespiti yapmaya çalışırım. Daima resmi verileri kullanırım.
Resmi verilere güvenilmiyor olması konusunu “veriler yanlış olsa da trend doğruyu
gösterir” diye bana ait bir yaklaşımla aşarım.
Uzunca bir süredir Türkiye
ekonomisi kötüye gidiş yaşıyordu. Büyüme eksiye düşmüş, enflasyon iki hanede gidiyor,
cari açık düşüyor ama büyümeyi de peşinden sürüklüyordu, bütçe açığı yükseliyor
ve tek seferlik gelirlerle çözüm aranıyordu, riskler yükseldiği için dış
borçlanma zorlaşıyor, maliyetleri de artıyordu. Böyle bir durumda konuya
tarafsız gözle bakan, bir iktisatçının durum iyiye gidiyor demesi imkânsız.
Gerekli uyarıyı yapması, kötü gidişi göstermesi ve varsa çözüm önerilerini de
sıralaması gerekir. Benimle birlikte diğer bazı iktisatçılar bu uyarıları yaptılar
ve yine benimle birlikte bazıları da çözüm önerilerini açıkladılar. Bu
saptamaları bir kesim tarafından hakaretlerle, bir kesim tarafından alkışlarla
karşılanırken, bir kesimden de eleştiriler aldı. Hakaret edenler bu uyarıları
yapanları felaket tellalı olmakla suçladılar. Alkışlayanlar, bu açıklamaları
desteklediler ve gerçekleri halkın daha kolay anlayacağı biçimde yazmamızı önerdiler.
Eleştiride bulunanlar genellikle çözüm önerilerimin uzun vadede sonuç
vereceğini, kısa vadede sorun çözecek önerilerle gelmemizi söylediler. Her
açıklanan veriden sonra tartışmalar aşağı yukarı bu çerçevede sürdü gitti.
Derken ekonomide yavaş yavaş bazı
toparlanma işaretleri ortaya çıkmaya başladı. Bendeniz ve bir kısım iktisatçı
bu kez bu işaretlere dayanarak ekonominin iyiye gitme olasılığının doğduğunu
söyledik ve ben ve bazıları yine uzun vadeye dönük bazı öneriler açıkladık.
Aynı durum yine ortaya çıktı. Tek farkla: Kesimler yer değiştirmişti. Bu kez önceki
dönemlerde alkışlayanlar bizleri döneklikle suçlarken, daha önce felaket tellallığı
ile suçlamış olanlar nihayet doğruyu bulduğumuzu söylemeye başladılar. Yeri değişmeyen
tek kesim çözüm önerilerimizin uzun vadede sonuç vereceğini o nedenle kısa
vadede sorun çözecek önerilerle gelmemiz gerektiğini söyleyenlerdi. Tabii bu
arada kısa vade bitmiş uzun vadeye girilmişti ama onlar ısrarla kısa vadeye ilişkin
çözüm talep etmeye devam ediyordu.
Bir kesim daha var. Toparlanma
işaretleri var dediğimizde küçümser bir tavırla “bu verilere inanıyor musunuz?”
diye soruyorlar. İşler kötüyken “kötüye gidiş var” diyorsak toparlanma
işaretleri çıktığında aynı kurumlarca yayınlanan verilere bakarak “bu veriler
uydurma” diyemeyiz.
Bu arada şunu da belirtmeliyim ki
kötü giden ekonomiye “kötü”, toparlanma işaretleri gösteren ekonomiye “toparlanma
işaretleri ortaya çıkmaya başladı” diyenleri haklı gören ve destekleyen kişilerin
sayısı bu her iki gruptan da çok fazla ama onların o kadar sesi çıkmıyor. Zaten
onlar olmasa bu iktisatçıların çoğu da bunları söylemez, susarlardı sanırım.
Çünkü susmak buralarda konuşmaktan çok daha az tehlikelidir.
Türk toplumu kendimi bildim
bileli fanatizmin esiridir. Kendi doğrusuna meydan okunmasını hoşgörüyle
karşılayan insan sayısı azdır ama asıl az olan bu hoşgörüyü gösterebilen
siyasetçi sayısıdır. Babam 1950’lerde o dönemin önde gelen kamu iktisadi
teşebbüslerden birisinde genel müdür yardımcısıydı. İki fakülte bitirmişti
(İstanbul Hukuk Fakültesi ve Paris L’Ecole Libre de Science Politique), Fransızca
ve İngilizce bilirdi. O dönem için bunlar çok ileri niteliklerdi. 1971’de
emekli olduğunda hala genel müdür yardımcısıydı. Demokratlar babamı CHP’li
sanır, CHP’liler de Demokrat sanırdı. Çünkü babam aklına yatmayan işlere kim
söylerse söylesin karşı çıkar ve düşüncelerini her zaman açıkça söylerdi. O
nedenle genel müdür yapmadılar. Ona karşın bize hep “siz doğru bildiğiniz
yoldan ayrılmayın. Siz yürürken gelip size çarpanlar olacaktır. Aldırmayın
onların değil sizin yürüdüğünüz yol doğrudur” derdi. Ben babama göre çok daha
şanslıydım. Ben de babam gibi aklıma yatmayan hiçbir şeyi yapmadım. Ama Maliye
Bakanlığı ve Hazinedeki üst yönetim o zamanlar bu tür doğrucu bürokratlara
saygı duyduğu ve kolladığı için en üst makama kadar ilerleyebildim.
Bu gerçek öyküyü şunun için anlattım.
Türkiye’de fanatiklik öteden beri ne yazık ki her şeyi etkileyecek kadar egemen
bir kültür haline gelmiş durumda. Bunun biat kültüründen kaynaklandığını
sanıyorum. Futbol mesela, bizde fanatizmin doruk noktasına vardığı alanlardan
birisi. “Hep destek, tam destek” sloganı futboldaki fanatizmin özeti gibi. Kötü
transferler yaptığı için berbat bir durumda olan takıma, bizim takım olsa bile,
niçin hep destek tam destek verelim? Eğer böyle yaparsak yanlışlar nasıl
düzelir? Eleştiri yapılmayan yerde hiçbir şey iyiye gitmez.
İktisatçılığı bilimsel düzeyde
yapanlar iki farklı kişiliğe sahiptirler. Birisi diğer insanlar gibi takım tutan,
siyasal görüşe, ideolojiye sahip, derneklere üye olan ve bütün bunları savunan kişilikleridir.
Bu onların normal halidir. Günlük yaşamlarında böyle yaşarlar. Bir de uğraştığı
konuyu tuttuğu takımdan, partiden, ideolojiden, üyesi olduğu dernekten vs
soyutlayarak objektif olarak değerlendiren kişilikleri vardır. İşte bu da onların
bilimsel kişiliğidir. Bunu yapamayan kişiler analizlerine, incelemelerine
taraftarlığı karıştırırlar ve gerçekleri kafalarındaki hipoteze göre eğip
bükmeye başlarlar. Oysa yapmaları gereken şey gerçeklere uymayan hipotezlerini
değiştirmektir.
2 Ekim 2001 tarihinde Radikal
Gazetesinde yazdığım “Gerçeği Değiştirmek” başlıklı yazımı şöyle bitirmişim: “Bugünlerde
iktisatçıları ikiye ayırmak moda oldu. Keynesyenler ve Keynesyen olmayanlar
diye. İktisatçıların ikiye ayrıldığı doğru. Ama bu ayırım Keynesyenlerle
Keynesyen olmayanlar arasında değil. Futbol takımı tutar gibi ekonomi
politikasında taraf tutanlarla gerçekleri görüp önlem alınmasını savunanlar
arasında. Keynes'in kendisi de aslında ikinci kategoride idi. Bir iktisatçı Keynes'e sormuş: "Üstat teorinizin
gerçeğe uymadığını görseniz ne yapardınız?" Keynes yanıtlamış:
"Teorimi değiştirirdim. Siz ne yapardınız?" Adamın ne dediğini
bilmiyoruz ama Türk olsaydı büyük olasılıkla: "Gerçeği değiştirmeye ve
teoriye uydurmaya çalışırdım" diye yanıtlardı.”
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 202666 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.