Piyasada Ne Kadar Nakit Para Var?
Ekonomi öğrenenlerin genellikle
ilk ya da bilemediniz ikinci dönemde öğrendiği bir konudur kaydi para (ya da
banka parası) yaratılması meselesi. Buna karşılık sokaktaki insan bu konuyu
bilmez ve ilk kez duyduğunda da dehşete kapılır. Son dönemlerde Harari’nin
Sapiens kitabını okuyanlar bu konuyla karşılaştığında yaşamın o ana kadar
anlamadıkları sırrını çözmüş gibi şaşkınlıklar içinde kalıyor. Ve ondan sonra
sosyal medyada başlıyor sorular: Herkes aynı anda Dolarını çekmeye kalksa ne
olur? Herkes aynı anda TL’sini istese bankalar ne yapar? Paraların bankada
durması gerekmiyor mu?
Kaydi Para (Banka Parası)
Nasıl Yaratılır?
Önce izninizle kaydi para nasıl
yaratılır onu anlatayım sonra bu soruları yanıtlamaya çalışayım. Bankalar
kendilerine yatan paraları (mevduatı) kredi olarak kullandırırlar (kasalarında
tutup kimseye vermeseler para kazanamayacakları için vade dolduğunda sizin
faizinizi ödeyemezler.) Şimdi bir farazi örnek üzerinden gidelim. Bankaların
ayırması gereken zorunlu karşılık oranı yüzde 10 olsun. Bugün bankaya 3 aylık
vadeyle yüzde 12 brüt (yüzde 10,2 net) faizle 1.000 TL yatırdınız. Banka bu
paranın yüzde 10’unu (yani 100 TL’sini) zorunlu karşılık olarak ayırıp Merkez
Bankası’na yatıracak, kalan (1.000 – 100 =) 900 TL’sini kredi olarak bir
başkasına verecektir. Diyelim o kişi aldığı o 900 TL’lik krediyi hemen
kullanmayacağı için aynı bankaya 900 TL’lik 1 ay vadeli hesap açtırarak mevduat
olarak yatırdı. Banka yine 900 TL’nin yüzde 10’unu (yani 90 TL’sini) zorunlu
karşılık olarak ayırıp Merkez Bankası’na yatıracak, kalan (900 – 90 =) 810 TL’sini
kredi olarak bir başkasına verecektir. Teorik olarak bankaya yatan paranın (ilk
yatan miktar da dahil olmak üzere) zorunlu karşılık oranının tersiyle çarpımı kadar (1/0,10 x 1.000 = 10.000 TL) para yaratılması mümkündür. Doğal olarak gerçek yaşamda bu
işlem bu kadar firesiz yürümez. Ama şunu açıklıkla söyleyebiliriz ki bankalar
kendilerine yatan mevduatın misliyle kaydi para yaratırlar. Parasal sistemin en
büyük mucizesi de belası da budur.
Kaydi para yaratma mekanizması
kabaca aşağıdaki gibi işler.
Anapara
|
Zorunlu Karşılık
|
Kalan Miktar
|
Kaydî Para
|
1.000
|
0,10
|
900
|
100
|
900
|
0,10
|
810
|
90
|
810
|
0,10
|
729
|
81
|
729
|
0,10
|
656
|
73
|
656
|
0,10
|
590
|
66
|
590
|
0,10
|
531
|
59
|
531
|
0,10
|
478
|
53
|
478
|
0,10
|
430
|
48
|
430
|
0,10
|
387
|
43
|
Devam
ediyor
|
0,10
|
…
|
…
|
Devam
ediyor
|
0,10
|
…
|
…
|
Devam
ediyor
|
0,10
|
…
|
…
|
Teorik
Toplam (ilk yatan 1.000 TL dahil)
|
0,00
|
10.000
|
Bu bilgiyi verdikten sonra gelelim bugün Türkiye’deki duruma. Merkez Bankası (TCMB) kayıtlarına göre itibarıyla durum şöyledir (TCMB, Haftalık Para ve Banka İstatistikleri, 21 Kasım 2019):
15 Kasım 2019 (Milyar TL)
|
|
Dolaşıma Çıkan Kağıt Para + Madeni Para
|
157,4
|
Banka Kasalarındaki Para (eksi)
|
14,
2
|
Dolaşımdaki Nakit Para
|
143,2
|
Demek ki 15 Kasım 2019 Cuma günü
itibarıyla piyasada 143,2 milyar TL bulunuyormuş. Buna karşılık aynı tarihte TL
mevduat ve kredinin durumu da şöyle bir görünüm sergiliyor:
Milyar TL
|
Nakit Paranın Misli
|
|
Dolaşıma Çıkan Kağıt
Para + Madeni Para
|
143,2
|
|
Toplam TL Mevduat
|
1.201,9
|
8,4
|
Toplam TL Kredi
|
1.595,5
|
11,1
|
Bu tabloyu ilk bakıştaki algıya
göre değerlendirmeden önce toplam TL mevduat içinde döviz bozdurularak yapılan
mevduat ve toplam kredilerin içinde döviz olarak alınan kredilerden TL’ye dönüştürülenler
gibi parçaların da bulunduğuna dikkat çekelim. Buna karşılık her iki kalemin de
büyük bölümünün piyasaya TCMB tarafından sürülen kâğıt paralarla Darphanece
sürülen madeni paraların yarattığı kaydi paralarla oluşmuş olduğunu söylememiz
mümkündür.
Herkes Parasını
Çekmek İsterse Ne Olur?
Dünyanın hiçbir yerinde bankalar
aldıkları mevduatı kasalarında saklamaz. Kredi vermeye ya da tahvil vs almaya
yönelirler. Kasada duran para banka için zarar demektir. Çünkü banka, o paranın
kaynağı olan mevduata faiz öder. Banka, topladığı mevduatı krediye dönüştürüp daha
yüksek faizle satmalı ki alacağı faizle hem mevduatın faizini ödesin hem de
kendi giderlerini karşılasın. Bankalardaki mevduatın vadesi genellikle kredinin
vadesine göre kısadır. O nedenle en güçlü ekonomide bile herkes aynı anda parasını
bankadan çekmeye kalkarsa kimse parasını alamaz. Bu sadece döviz mevduatı için
değil yerli para (TL) mevduat için de geçerlidir.
Bankalar Faiz
Düşerse Para Kazanır Yükselirse Para Kaybeder
Bu konuyu birkaç kez yazdım,
çokça da anlattım ama hala karıştırılıyor. Faizler artınca “faiz lobisi iş
başında” gibi başlıklar atılıyor. Oysa eğer bir faiz lobisi varsa faizler
düşsün diye çalışması gerekir. Bunu bir kez daha anlatayım. A Bankasının durumu
aşağıdaki gibi olsun (A Bankası, vade ve faiz yapısı itibarıyla gerçek olarak
Türk bankacılık sisteminin ortalamasını temsil ediyor.)
Ortalama Vade (Ay)
|
Ortalama Faiz (%)
|
|
Mevduat
|
1,5
|
12
|
Kredi
|
18,0
|
16
|
Merkez Bankasının faizi
düşürdüğünü ve buna paralel olarak bankaların da mevduat ve kredi faizlerini
ikişer puan düşürdüğünü varsayalım. Bu durumda A Bankası 1,5 aylık süre içinde
mevduatları yenilerken faizi yüzde 10 olarak yenileyecek böylece maliyeti düşmüş
olacaktır. Oysa kredilerini yenilemesi için önünde daha uzun bir süre
olduğundan kredi verdiklerinden yüzde 16 faiz almaya devam edecektir. Böylece
yüzde 12 ile topladığı paradan yüzde 16 gelir elde ederken 1,5 ay sonra yüzde
10 ile topladığı paradan yüzde 16 gelir elde etmeye devam edeceği için
kârlılığı artmış olacaktır.
Ne diyor Sherlock Holmes? “Görmek
ile gözlemlemek aynı şey değildir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026121 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.