Zenginleşme ve Fakirleşme İllüzyonu
Konut fiyatlarının hızlı
yükselişi 2001 krizinden sonra uygulanan yeni ekonomi programıyla başladı. Yeni
programla birlikte enflasyon ve dolayısıyla faizler düşmeye başladı. Döviz
kurları sabit kaldı (TL değer kazandı.) Türkiye Avrupa Birliğiyle tam üyelik
müzakerelerine girdi, yabancılar Türkiye’den konut almaya yöneldiler. Depremin
en çok tehdit ettiği İstanbul başta olmak üzere kentsel dönüşüm hamlesine
girişildi. Kurun bu dönemde fazla oynamaması, enflasyonun kontrol altında
kalmasına, faizlerin çok yükselmemesine yol açtı ve dolayısıyla bankaya para
yatırmak yerine konut satın almaya yönelmek daha kazançlı göründü. Talep arttıkça
satın alınan konutların değeri artmaya devam etti ve bu artış konuta yönelik talebi
daha da yükseltti. Artan konut fiyatları bu artışın devam edeceği ve satın
alınan konutun ileride daha yüksek fiyatla satılıp kazanç sağlanacağı izlenimi
yarattığı için yatırım amaçlı olarak satın alınan konutlara talebi artırıyor,
artan konut talebi fiyatların da artmasına yol açıyordu. Kendi kendini besleyen
bir döngüye girilmişti.
‘Zenginleşme illüzyonu’, artan varlık
fiyatlarının insanların kendilerini daha varlıklı, daha zengin hissetmelerine
yol açması sonucu ortaya çıkan psikolojik bir durumu ifade ediyor. İllüzyon
olarak adlandırmamızın nedeni sahip olunan varlığın (örneğin konut) satışa
çıkarılmaması halinde gerçekte değişen bir şeyin olmamasıdır. Bir başka
ifadeyle konut aynı konut olmasına karşılık eğer satılırsa daha fazla para
getirecek duruma yükselmiş görünmektedir. Zenginleşme illüzyonunun, genellikle kişisel
tüketim artışına yol açtığına ilişkin bir hipotez var. Bu hipoteze göre geliri
hiç değişmemiş olsa bile insanlar, daha varlıklı hale geldiklerini düşündükleri
için harcamalarını artırır, hatta borçlanarak harcama yapmaya yönelirler. Bu
hipotez Türkiye’de de doğrulandı. 2001 krizi sonrası döviz kurlarında yaşanan
sabitleşme eğilimi sonucunda konutların değeri artmaya yöneldi. Zenginleşme
illüzyonuna kapılan insanlar faizlerin düşmesi de eklenince tüketimlerini
artırdılar ve ekonominin canlı kalmasını sağladılar. Bu dönemde konut talebi de
hızlandı ve talep artışı sonucunda inşaatta balonlar oluşmaya başladı.
2015’den itibaren giderek
hızlanan kur yükselişi bu kez işleri tersine çevirdi. Enflasyon ve ona paralel
olarak faizler arttı, derken önce kiralar, yasal gereklere karşın, eski hızıyla
arttırılamaz oldu, ardından konut değerleri düşüşe geçti. Son olarak da
satışlar durma noktasına geldi.
‘Fakirleşme illüzyonu’, ‘zenginleşme
illüzyonunun’ tam tersi olarak, düşen varlık fiyatlarının insanların
kendilerini servet kaybına uğramış hissetmeleri sonucu ortaya çıkan psikolojik
bir durumu ifade ediyor.
2015 sonrasında varlık
fiyatlarındaki düşüşler sonrası insanlar kendilerini fakirleşmiş hissetmeye
başladılar ve harcamalarını kıstılar. Bu gelişme, konuta olan talebi de
düşürdüğü için konut fiyatları da gerilemeye başladı. Aslında konut fiyatları TL
olarak artıyor görünüyordu ama konuya alternatif maliyet kavramıyla bakmayı
bilen insanlar için konut fiyatları kur artışları nedeniyle düşüyordu. Sonuçta tüketim
harcamalarındaki gerilemeyle iç talep düştü ve ekonomi küçülmeye başladı.
2018’in son çeyreği dahil olmak üzere ekonomi üç çeyrek üst üste küçüldü,
2019’un üçüncü çeyreğinde ise zayıf bir büyüme performansı (yüzde 0,9) sergiledi.
Bugünlerde konut fiyatlarında
yine bir miktar yükselme var. Bakalım insanlar 2003 – 2015 arasında olduğu gibi
‘zenginleşme illüzyonuna’ kapılıp harcamalarını artıracaklar mı? Bakalım konut talebi
yeniden yükselecek ve konut fiyatları artacak mı? Yoksa insanlar alternatif
maliyet hesaplamayı eskisine göre daha iyi öğrendiler mi?
Grafik: TCMB Konut Fiyat Endeksindeki Gelişmeler ( Ocak 2015 – Eylül 2019)
Not 1: Alternatif maliyet; bir
şeyin satın alınmasının ya da yapılmasının maliyetinin, o şeyi satın almak
nedeniyle satın alınmasından veya yapılmasından vazgeçilen başka şeylerle
ölçülmesi demektir. Örneğin eldeki kısıtlı parayla futbol maçına gitmek yerine
akşam yemeğini dışarıda yemeği tercih etmişseniz o yemeğin alternatif maliyeti (ya
da vazgeçme maliyeti) o futbol maçına gitmemiş olmaktır. 2016 yılında 1 USD= 3
TL kuru mevcutken 500.000 TL’ye satın alınan bir konut yerine o tarihte Dolar
hesabı açılmış olsaydı (500.000 / 3 = ) 166.666 Dolarlık bir hesap sahibi
olunabilirdi. Bugün 1 Dolar = 5,81 TL olduğuna göre o hesabın TL karşılığı
(166.666 x 5,81 =) 968.329 TL eder. O halde satın alınan 500.000 TL’lik konutun
bugünkü değeri 968.329 TL’den az ediyorsa o tarihte konut almak doğru bir
yatırım kararı olmamış demektir. (Hesaplarda faiz geliri ve kira geliri ihmal
edilmiştir.) Bu örnekte alternatif maliyet; yatırım amaçlı konut almak yerine
Dolar hesabı açmamış olmaktır.
Not 2: Burada konutları örnek alarak yaptığım analizi hisse senedi
ve altın için de geçerli olarak düşünebilirsiniz. Bunların hepsi, tıpkı döviz
gibi, birbirinin alternatifi olan varlıklardır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026211 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.