Büyümeye Dönüşün Maliyeti
TÜİK’in açıkladığı Kasım ayı
verileri daha önce Ekim ayı verileri üzerine yaptığımız ekonomideki dipten
dönüş işaretleri yorumumuzu güçlendiriyor. Aşağıdaki üç grafikten sol üstteki
arz (üretim) tarafını temsil etmek üzere kullandığımız sanayi üretimindeki
yıllık değişim oranlarını, sağ üstteki talep (tüketim) tarafını temsil etmek
üzere kullandığımız perakende satış hacmi yıllık değişim oranlarını ve en
alttaki de konut satış sayılarını gösteriyor (Grafikler için kaynak: TÜİK, Haber Bültenleri.)
Grafiklerden görüleceği gibi 2019
yılının Eylül, Ekim ve Kasım aylarında değişim oranları 2018 yılındaki aynı
aylara göre pozitif değişime dönüşmüş yani arz da talep de artmış bulunuyor. Üç
aydır devem eden bir artış eğilimini artık işaret olarak nitelendirmek doğru
olmaz, dönüş başlamış diye yorumlamak gerekir. Bu dönüşü, konut satışlarındaki
artışlardan ve buraya grafiğini almadığımız otomotiv sektöründeki toparlanmadan
da görmek mümkün.
Ekonomide her dönüş bir maliyet
yaratır. Büyümeden küçülmeye dönüş, cari açığın ve enflasyonun düşmesi gibi
yararlar sağlarken, işsizliğin yükselmesi, GSYH’nin gerilemesi, borç yükünün
artması gibi bozulmalara yol açmıştı. Şimdi tekrar büyümeye dönüş cari açığın
ve bütçe açığının yükselmesi gibi bozulmalara yol açarken işsizliğin düşmesi,
GSYH’nin artması, borç yükünün azalması gibi düzelmeler getirecek. Büyümeye
dönüşün kritik etkisi enflasyon üzerinde görülecek. Enflasyonun ne kadar
denetlenebileceği meselesi büyük ölçüde kurlara (TL’nin dış değerindeki
değişime) bağlı olacak.
Önce cari denge ve bütçe
dengesine bir göz atalım (Kaynak: Cari denge için: TCMB, Ödemeler Dengesi İstatistikleri, bütçe dengesi için: Hazine ve Maliye Bakanlığı, Aylık Bütçe Gerçekleşmeleri, GSYH için: YEP.)
Yıl/Ay
|
Cari Denge (Milyon USD)
|
Bütçe Dengesi (Milyon TL)
|
2018
|
-26.632
|
-72.573
|
Ocak
2019
|
-546
|
5.091
|
Şubat
|
-692
|
-16.775
|
Mart
|
-506
|
-24.477
|
Nisan
|
-963
|
-18.317
|
Mayıs
|
334
|
-12.052
|
Haziran
|
-508
|
-12.053
|
Temmuz
|
1.166
|
9.901
|
Ağustos
|
2.571
|
576
|
Eylül
|
2.353
|
-17.712
|
Ekim
|
1.558
|
-14.896
|
Kasım
|
-518
|
7.776
|
30.755
|
||
Toplam
|
4.249
|
-123.693
|
GSYH
(Tahmin)
|
749.000
|
4.269.000
|
Cari
Denge / GSYH T. (%)
|
0,6
|
-2,9
|
Tablodan görüleceği gibi 2019
yılının ilk 11 ayında 4,2 milyar Dolar cari fazla ortaya çıktı. Üretiminde
ithal girdilerin yerinin yüksek olması nedeniyle Türkiye ekonomisi azalan
üretim ve dolayısıyla azalan ithalat sonucu cari dengesinde fazla verdi. Aralık
ayında cari denge açık verse bile yılın düşük oranlı bir cari fazla ile
tamamlanması bekleniyor. Buradaki kritik nokta sistemin Kasım ayından itibaren
cari açık vermeye başlamasıdır. 2019 yılının ikinci yarısında başlayan ekonomik
toparlanma başlangıçta yeni yatırımlar yerine kapasite kullanımındaki
artışlarla sağlandı (ilk üç çeyrekte yatırımlar eksiydi ana kapasite kullanımı
yavaş yavaş artıyordu.) Yılın sonuna doğru kapasite kullanımının yanına yavaş
yavaş yeni yatırımlar eklenmeye başladı. Bu da üretimi ve dolayısıyla ithalatı
biraz daha artırmaya başladı. Sonuç olarak da cari fazla açığa döndü. Büyümeye
dönüşün bir maliyeti cari açığın da büyümesi olarak karşımıza çıkacak.
Bütçe dengesi, yılbaşında
planlanan açığın iki katını aşmış bulunuyor. Merkez Bankasından 46 milyar TL yedek
akçe kullanılmasına karşın açık 123,7 milyar TL olarak gerçekleşti. Başlangıçtaki
açık tahmini toplam yıl için 80,6 milyar TL idi. Merkez Bankasından alınan
yedek akçe olmasaydı açık yaklaşık 170 milyar TL olacaktı (başlangıç tahmininin
2,1 katı.) Bu bize büyümeye dönüş için bütçeden yapılan vergi indirimleri,
harcama artışları gibi işlemlerin yarattığı maliyeti gösteriyor.
Merkez Bankasının uzun süredir
denetim altında tuttuğu para arzında da artışlar var (Kaynak TCMB, Haftalık Para ve
Banka İstatistikleri, Milyar TL.)
2016
|
2017
|
Artış (%)
|
2.018,0
|
Artış (%)
|
2019
|
Artış (%)
|
|
Dolaşımdaki
Para
|
111,8
|
119,1
|
6,5
|
123,4
|
3,6
|
145,0
|
17,5
|
M1
|
382,3
|
449,6
|
17,6
|
512,5
|
14,0
|
712,8
|
39,1
|
M2
|
1.406,7
|
1.624,6
|
15,5
|
1.941,0
|
19,5
|
2.457,5
|
26,6
|
M3
|
1.450,7
|
1.675,8
|
15,5
|
1.988,0
|
18,6
|
2.575,2
|
29,5
|
Tabloya göre dolaşımdaki para
(nakit banknot ve madeni para) miktarında 2019 yılında ciddi bir artış olmuş
görünüyor. Benzer artışlar geniş para arzı tanımları olan M1, M2 ve M3’de de
söz konusu. Demek ki 2019 yılında para arzı artmış. Artış oranları enflasyonun
üzerinde. Bu artışlar da büyümeyi destekleyici gelişmeler. Ne var ki enflasyon
üzerinde olumsuz etkiler yaratacak.
Özetle söylemek gerekirse 2018
yılının son çeyreğinde küçülmeye başlayan, 2019 yılının ilk iki çeyreğinde
küçülmeye devam eden, üçüncü çeyrekte yüzde 0,9 gibi düşük bir büyüme
sergileyen ekonomi son çeyrekte geçen yılın eksi büyümesinin yaratacağı baz
etkisinden de destek alarak yüzde 5 dolayında bir büyüme yakalayacak gibi
görünüyor. Baz etkisi 2020 yılının ilk iki çeyreğinde geçen yılın ilk iki
çeyreğindeki küçülme nedeniyle devam edecek gibi görünmektedir. Hatta çok düşük
büyümenin görüldüğü üçüncü çeyrekte de büyüme devam edebilir. Türkiye’nin CDS
primindeki düşüşün devam etmesi, gelişmiş ekonomilerin 2020’de parasal
genişleme ve düşük faiz politikasını sürdürmesi, yüksek getiri sunan Türkiye’ye
yabancı kaynak girişlerinin yüksek olmasına yol açacak, bu da büyümeyi
destekleyecek gibi görünüyor.
Büyümeye dönüşün maliyeti; cari
açığın artmaya başlaması, bütçe açığının (geçmiş yıllara göre) hızla artması, parasal
genişlemenin de etkisiyle enflasyonun bir süre sonra yeniden artışa geçecek
olması olacak. Buna karşılık bu dönüşün; işsizliğin düşüşü, GSYH ve kişi başına
gelir artışı, dış borç yükünün düşmesi gibi yararları görülecek.
Türkiye ekonomisi, bir kez daha parasal
ve mali araçları kullanarak büyümeye dönüşü sağlama yolunu seçti. Bu tercih kısa
dönemde doğru olabilir. Uzun dönemde sürdürülebilir kılınması için parasal
araçların yanında sanayi ve tarım üretimine yönelerek yola devam etmek gerekiyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202678 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.