Ekonomide Tehlikeli Deneyler
Türkiye, hızlı bir faiz indirimi
sarmalına girdi. İlk sonuçlar başarılı göründüğü için pek çok kişi faizleri
hızlı düşürmenin yanlış olabileceğini savunan iktisatçıları suçlamaya koyuldu.
Faiz bir ekonomide ne kadar
önemlidir ve eğer düşürülürse yatırımlara ayrılacak tasarruflar artar mı? Önce
bu soruyu yanıtlayalım. Bu sorunun yanıtını verebilmek için üretim faaliyetinde
yer alan faktörlere ve onların üretimden aldığı paylara bakmak gerekir.
Bir ekonomide üretim
yapılabilmesi için dört üretim faktörünün bir araya gelmesi gerekir: Emek,
sermaye, doğal kaynaklar, girişimcilik (müteşebbislik.) Girişimci, emek,
sermaye ve doğal kaynakları bir araya getirip organize ederek üretimi
gerçekleştiren kişidir. Bu üretim faktörlerinin üretime yaptıkları katkı karşılığında
aldıkları paylar da şöyledir:
Üretim
Faktörü
|
Üretimden
Aldığı Pay
|
Emek
|
Ücret
|
Sermaye
|
Faiz
|
Doğal Kaynaklar
|
Rant
|
Girişimcilik
|
Kâr
|
Herhangi bir mal veya hizmetin üretimi
amacıyla yatırım yapacak olan kişi ister kredi alarak isterse kendi parasını
sermaye olarak koysun faiz hesabını yapmak zorundadır. Çünkü kendi parasını sermaye
olarak koyduğunda o parayı bankaya koyarak veya tahvil alarak elde edeceği
faizden vazgeçmiş olur (alternatif maliyet.)
Diğer bütün üretim faktörleri
üretimden enflasyonla ortaya çıkacak kaybı da karşılayacak kadar pay alırken
sermaye sahibinin enflasyonun altında bir pay alması beklenemez. Buna göre
bütün bu faktör gelirlerinin üretime ortak olmaya devam etmeleri enflasyon
karşısında bir miktar fazla gelir elde etmelerine bağlıdır. Girişimci de bu
organizasyonu yapıp üretim yapması sonucu enflasyondan daha yüksek bir kâr elde
etmeyi amaçlar. Aksi taktirde bu yatırıma girişmez.
Sermayenin karşılığında faiz
yerine başka bir adla ödeme yapılması işin yapısını değiştirmez. Sonuçta o
ödeme, adına ister faiz densin ister kâr payı densin, sermayenin karşılığı
olarak ödenir.
Şimdi gelelim Türkiye’de
sermayenin getirisi olan faizin enflasyon karşısındaki durumuna. Bugünkü duruma
göre Türkiye’de bankalar 1 yıl vadeli TL mevduata ortalama yüzde 9 ve 1 yıl
vadeli Dolar mevduatına yüzde 1 nominal faiz veriyor. Bir yıl vadeli TL
mevduatında faiz getirisi için stopaj oranı yüzde 12, 1 yıl vadeli Dolar
mevduatında faiz getirisi için stopaj oranı yüzde 20’dir.
Önce net nominal faizi
hesaplayalım. Bunu yapmak için nominal faizden kesilecek gelir vergisini
düşmemiz gerekiyor.
TL için Net Nominal Faiz = 0,09 –
(0,09 x ,012) = 0,0792 (= %7,92)
Dolar için Net Nominal Faiz = 0,01
– (0,01 x 0,20) = 0,008 = (%0,80)
TL Mevduatının Reel Faizi = ((1 +
Net Nominal Faiz) / (1 + 12 Ay Sonra Beklenen Enflasyon)) – 1 = ((1,0792) /
(1,10)) – 1 = eksi 0,0189. Demek ki TL mevduatın reel faizi % eksi 1,89’dur. Bir
başka deyişle reel faiz negatif olarak bulunuyor.
Dolar Mevduatının Reel Faizi =
((1 + Net Nominal Dolar Mevduat Faizi) / (1 + ABD’de 12 ay Sonra Beklenen
Enflasyon)) – 1 = ((1,008) / (1,02)) – 1 = - 0,01176. Demek ki Dolar
mevduatının reel faizi de yüzde eksi 1,176, yani negatif reel faiz olarak çıkıyor.
Hesaplamalarımız bize gerek TL
mevduatta gerekse Dolar mevduatında negatif reel faiz dönemine girdiğimizi
gösteriyor.
Bu dönem için kritik durum
enflasyonun beklenen enflasyon oranının altına düşüp düşmeyeceği ve daha da
önemlisi tasarruf sahiplerinin buna inanıp inanmayacağıdır. Eğer enflasyon
beklenenin altına inmezse ya da tasarruf sahipleri bu gelişmenin olacağına inanmazsa
bu faizlerle bankalara TL mevduatı çekmek pek mümkün olamayacaktır. Ne var ki
eskiden olduğu gibi böyle bir durumun ortaya çıkması halinde tasarruf sahipleri
için dövize dönüş eskisi kadar çekici bulunmamaktadır. Çünkü Dolardaki reel
faiz de negatiftir. Bu durumda tasarruf sahipleri için alternatifler şöyle
ortaya çıkıyor: (1) Hisse senedi almak, (2) Fon satın almak, (3) Altın almak, (4)
Gayrimenkul satın almak, (5) Tüketimi artırmak. Reel faizde negatif görünüm
henüz oldukça yeni olmasına karşılık bu dört alana kayma başlamış görünüyor. ABD
ile İran arasında yaşanan ve giderek ciddileşen kriz, Türkiye’nin Libya’ya
asker göndermesi gibi yeni jeopolitik gelişmeler riskleri yükselttiği için altına
olan ilgiyi de artırıyor. O nedenle altının uluslararası fiyatı bir ay içinde
1.460 Dolar/Ons’tan 1.590 Dolar/Ons’a kadar yükseldi. Bizdeki yükseliş (TL’nin
değer kaybı da işin içinde olduğu için) daha da sert oldu. Altının Türkiye’deki
fiyatı son bir ayda 273 TL/Gram’dam 305 TL/Gram’a kadar yükseldi.
Faiz düşüşünden asıl beklenti
yatırımlar için kullanılacak fonların maliyetinin düşmesi ve dolayısıyla
yatırımların artması olarak açıklanıyor. Oysa görülen o ki tasarrufların
kayacağı 5 alan yatırımlara kaynak oluşturmak konusunda mevduata göre daha az
katkısı olacak kalemler. Çevremizde artan gerilimin yükselttiği risk algısına
ek olarak reel faizin negatif olması büyük olasılıkla dış kaynak girişlerini de
düşürecek bir gelişme olarak karşımıza çıkacak.
Ekonomi bilimi, doğa bilimlerine
göre daha kolay deney yapılabilecek bir alandır. Ekonomide deney yapmak için bir
laboratuvara, bazı maddelere, birtakım kaplara, ısıya gerek yoktur. Gerekli tek
şey bu deneyleri yapabilecek siyasal güce sahip olmaktır. Böyle bir güce sahip
bir kadro, eğer girişeceği deneyleri sorgulayacak bir kamuoyu da yoksa, istediği
deneyleri yapabilir. Doğa bilimlerinde yapılan deney başarısızsa, sonuç hemen ortaya
çıkar. Buna karşılık ekonomide ilk anlarda başarılıymış gibi görünen deneylerin
sonuçları asıl olarak orta vadede görülür. Ortaya çıktığında da maliyeti laboratuvar
ve içindekilerle sınırlı kalmaz. O nedenle ekonomide deneylere girişmeden önce geçmişte
aynı konuda yapılmış deneyler olup olmadığına, eğer varsa nasıl sonuç verdiğine
bakmakta yarar vardır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026168 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.