Türkiye Ekonomisinin Son 17 Yılı
AKP, 17 yıldır tek başına iktidarda
bulunuyor. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde hiçbir siyasal parti bu kadar uzun
süre iktidarda tek başına kalamadı. Öteden beri yaygın olan bir inanç vardır: “Tek
başına iktidar istikrar demektir ve dolayısıyla ekonominin de istikrarlı
olmasını sağlar.” Bu inancın doğru olup olmadığını test etmek için elimizde
yeterince uzun bir süre iktidar süresi ve yeterince veri var. Şimdi bu verileri
kullanarak 2002 – 2018 arası dönemi, 1985 – 2001 arası dönemle karşılaştırarak
değerlendirmeye çalışalım.
Kaynaklar ve Yöntem
Hakkında Açıklama
Verilere dayalı değerlendirmelere
girişmeden önce kullandığımız veriler ve yöntem hakkında kısa bir açıklama
yapalım.
Bu yazıda kullanılan bütün
veriler (son tablo hariç) devletin (TÜİK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB ve
Özelleştirme İdaresi) yayınladığı resmi veriler kullanılarak oluşturulmuştur.
Son tablo (küresel sistemdeki yerimiz) ise IMF sitesindeki veriler (IMF, World
Economic Outlook Database, October 2019) esas alınarak düzenlenmiştir.
Dönem karşılaştırmaları yaparken
AKP’nin iktidarda olduğu 17 yıllık süreyi (2003 – 2019) esas aldık. Öyle olunca
önceki dönemi de 1985 – 2001 yılları olarak aldık. 2002 yılına her iki dönemde
(ilki için karşılaştırmanın son yılı, ikincisi için karşılaştırmanın ilk yılı
olarak yer verdik. 2019 yılı verileri gerçekleşme tahminleridir.
Gayrısafi Yurtiçi
Hasıla (GSYH) ve Kişi Başına Gelir Nereden Nereye Geldi?
Bu karşılaştırmalara ilk olarak GSYH açısından bakalım.
GSYH’nin reel değerlerine en yakın büyüklüklere bakabilmek için değerleri Dolar
cinsinden incelememiz gerekir.
Yıllar
|
GSYH (USD)
|
Yıllar
|
GSYH (USD)
|
|
1985
|
69
|
2002
|
238
|
|
1986
|
75
|
2003
|
312
|
|
1987
|
86
|
2004
|
404
|
|
1988
|
91
|
2005
|
499
|
|
1989
|
108
|
2006
|
548
|
|
1990
|
152
|
2007
|
677
|
|
1991
|
152
|
2008
|
663
|
|
1992
|
160
|
2009
|
645
|
|
1993
|
182
|
2010
|
748
|
|
1994
|
131
|
2011
|
730
|
|
1995
|
172
|
2012
|
877
|
|
1996
|
185
|
2013
|
951
|
|
1997
|
191
|
2014
|
934
|
|
1998
|
271
|
2015
|
855
|
|
1999
|
248
|
2016
|
861
|
|
2000
|
265
|
2017
|
851
|
|
2001
|
197
|
2018
|
789
|
|
2002
|
238
|
2019
|
749
|
|
Artış
(Kat)
|
3,4
|
3,1
|
GSYH’ye yıllar itibariyle Dolar
cinsinden baktığımızda 1985 yılında 69 milyar Dolar olan GSYH’nin 2019 yılında
749 milyar Dolar olduğunu görüyoruz. AKP döneminde Dolar cinsinden GSYH’de 3,1
kat artış olmuş. Bunun ne denli bir başarı olduğunu anlamak için bir önceki 17
yılda neler olduğuna bakmamız gerekir. 1985 – 2001 arasındaki artış 3,4 kat
olmuş. Bu açıdan bakıldığında AKP’nin iktidarda olduğu dönemde önceki 17 yıla
göre başarılı olmadığı görülüyor.
Konuya bu bağlamda bir de kişi başına gelir düzeyinde
bakalım.
Yıllar
|
Kişi Başına Gelir (USD)
|
Yıllar
|
Kişi Başına Gelir (USD)
|
|
1985
|
1.330
|
2002
|
3.581
|
|
1986
|
1.463
|
2003
|
4.968
|
|
1987
|
1.636
|
2004
|
5.961
|
|
1988
|
1.685
|
2005
|
7.304
|
|
1989
|
1.959
|
2006
|
7.906
|
|
1990
|
2.682
|
2007
|
9.656
|
|
1991
|
2.621
|
2008
|
10.931
|
|
1992
|
2.708
|
2009
|
8.980
|
|
1993
|
3.004
|
2010
|
10.560
|
|
1994
|
2.184
|
2011
|
11.205
|
|
1995
|
2.759
|
2012
|
11.588
|
|
1996
|
2.928
|
2013
|
12.480
|
|
1997
|
3.079
|
2014
|
12.112
|
|
1998
|
4.442
|
2015
|
11.019
|
|
1999
|
4.003
|
2016
|
10.883
|
|
2000
|
4.229
|
2017
|
10.616
|
|
2001
|
3.084
|
2018
|
9.693
|
|
2002
|
3.581
|
2019
|
9.093
|
|
Artış(Kat)
|
2,7
|
2,5
|
Kişi başına gelir konusu da GSYH
ile aynı durumda. Burada da tek başına iktidar olmanın herhangi bir üstünlüğünün
olmadığını, tam tersine önceki döneme göre bir geri gidişin söz konusu olduğunu
görebiliyoruz.
Büyüme Niçin GSYH
ve Kişi Başına Gelire Tam Olarak Yansımadı?
İşin ilginç yanı AKP iktidarı
süresinde büyüme ortalamasının gerek GSYH gerekse kişi başına gelirden daha
başarılı görünmesidir.
Yıllar
|
Büyüme
|
Yıllar
|
Büyüme
|
|
1985
|
4,2
|
2002
|
6,4
|
|
1986
|
7,0
|
2003
|
5,9
|
|
1987
|
9,5
|
2004
|
9,4
|
|
1988
|
2,1
|
2005
|
8,9
|
|
1989
|
0,3
|
2006
|
7,3
|
|
1990
|
9,3
|
2007
|
5,0
|
|
1991
|
0,9
|
2008
|
0,9
|
|
1992
|
6,0
|
2009
|
-4,8
|
|
1993
|
8,0
|
2010
|
8,9
|
|
1994
|
-5,5
|
2011
|
10,7
|
|
1995
|
7,2
|
2012
|
4,7
|
|
1996
|
7,0
|
2013
|
8,9
|
|
1997
|
7,5
|
2014
|
5,0
|
|
1998
|
3,1
|
2015
|
5,9
|
|
1999
|
-3,4
|
2016
|
3,2
|
|
2000
|
6,6
|
2017
|
7,4
|
|
2001
|
-6,0
|
2018
|
2,9
|
|
2002
|
6,4
|
2019
|
0,5
|
|
Ortalama
|
3,9
|
5,4
|
Normal koşullarda büyümedeki bu pozitif
farklılığın GSYH ve kişi başına gelire yansıması gerekirdi. Ne var ki TL’nin
AKP iktidarı döneminde, özellikle son birkaç yılda, karşılaştığı hızlı değer kaybı,
TL ile hesaplanan GSYH’ye göre bulunan büyüme oranının Dolarla verilen GSYH ve
kişi başına gelire yansımadığı görülüyor.
İşsizlik Yükseldi
AKP iktidarının en önemli
başarısızlığı işsizlik sorununu çözememiş, tam tersine büyütmüş olmasında yatıyor.
Yıllar
|
İşsizlik
|
Yıllar
|
İşsizlik
|
|
1985
|
7,9
|
2002
|
10,3
|
|
1986
|
8,0
|
2003
|
10,1
|
|
1987
|
8,1
|
2004
|
10,8
|
|
1988
|
8,4
|
2005
|
10,6
|
|
1989
|
8,6
|
2006
|
10,2
|
|
1990
|
8,0
|
2007
|
10,3
|
|
1991
|
8,2
|
2008
|
11,0
|
|
1992
|
8,5
|
2009
|
14,0
|
|
1993
|
8,9
|
2010
|
11,9
|
|
1994
|
8,6
|
2011
|
9,8
|
|
1995
|
7,6
|
2012
|
9,2
|
|
1996
|
6,6
|
2013
|
9,7
|
|
1997
|
6,8
|
2014
|
9,9
|
|
1998
|
6,9
|
2015
|
10,3
|
|
1999
|
7,7
|
2016
|
10,9
|
|
2000
|
6,5
|
2017
|
10,9
|
|
2001
|
8,4
|
2018
|
12,3
|
|
2002
|
10,3
|
2019
|
13,5
|
|
Ortalama
|
8,0
|
10,9
|
Tablonun gösterdiği gibi önceki
17 yılda yüzde 8 olan ortalama işsizlik oranı AKP iktidarı döneminde yüzde 10,9’a
yükselmiştir. Son iki yılda işsizlik oranının yükselme eğiliminde olması da
ayrı bir sıkıntı konusudur. Burada bir noktaya değinmekte yarar vardır.
İşsizlik hesaplama yöntemi 2014’de değişmiş ve son 3 ayda işsiz olup da
başvuruda bulunanlar yerine son bir ayda işsiz olup da başvuruda bulunanlar
işsiz sayılmaya başlanmıştır. Bu düzenlemenin işsiz sayısının azalmasına yol
açtığı açıktır. O nedenle AKP dönemindeki artış oranı eski yöntemle daha yüksek
oranlara denk gelmektedir.
Enflasyon Geriledi
Yıllar
|
TÜFE
|
Yıllar
|
TÜFE
|
|
1985
|
44,2
|
2002
|
29,8
|
|
1986
|
30,7
|
2003
|
18,4
|
|
1987
|
55,0
|
2004
|
9,3
|
|
1988
|
77,1
|
2005
|
7,7
|
|
1989
|
64,3
|
2006
|
9,6
|
|
1990
|
60,4
|
2007
|
8,4
|
|
1991
|
71,1
|
2008
|
10,1
|
|
1992
|
66,0
|
2009
|
6,8
|
|
1993
|
71,0
|
2010
|
6,4
|
|
1994
|
125,5
|
2011
|
10,5
|
|
1995
|
76,1
|
2012
|
6,2
|
|
1996
|
79,8
|
2013
|
7,4
|
|
1997
|
99,1
|
2014
|
8,2
|
|
1998
|
69,7
|
2015
|
8,8
|
|
1999
|
68,8
|
2016
|
8,5
|
|
2000
|
39,0
|
2017
|
11,9
|
|
2001
|
68,5
|
2018
|
20,3
|
|
2002
|
29,8
|
2019
|
11,5
|
|
Ortalama
|
66,5
|
11,1
|
AKP iktidarının en önemli
başarılarından birisi enflasyon oranındaki ciddi düşüştür. Önceki 17 yılda
yüzde 66,5 olan enflasyon ortalaması yüzde 11,1’e düşmüştür. Yüzde 11,1 dünya
ortalamalarına göre oldukça yüksek bir oran olsa da önceki döneme göre büyük
bir düşüşü ifade etmektedir.
Bütçe Dengesi Yeniden
Bozulma Eğilimine Girdi
Yıllar
|
Bütçe
Dengesi / GSYH (%)
|
Yıllar
|
Bütçe
Dengesi / GSYH (%)
|
|
1985
|
-2,2
|
2002
|
-11,2
|
|
1986
|
-2,7
|
2003
|
-8,6
|
|
1987
|
-3,5
|
2004
|
-5,0
|
|
1988
|
-3,0
|
2005
|
-1,0
|
|
1989
|
-3,3
|
2006
|
-0,6
|
|
1990
|
-3,3
|
2007
|
-1,8
|
|
1991
|
-5,3
|
2008
|
-1,8
|
|
1992
|
-4,3
|
2009
|
-5,3
|
|
1993
|
-6,7
|
2010
|
-3,6
|
|
1994
|
-3,9
|
2011
|
-1,3
|
|
1995
|
-4,0
|
2012
|
-1,9
|
|
1996
|
-8,3
|
2013
|
-1,0
|
|
1997
|
-7,6
|
2014
|
-1,1
|
|
1998
|
-5,1
|
2015
|
-1,0
|
|
1999
|
-12,7
|
2016
|
-1,1
|
|
2000
|
-7,7
|
2017
|
-1,5
|
|
2001
|
-11,6
|
2018
|
-1,9
|
|
2002
|
-11,2
|
2019
|
-2,9
|
|
Ortalama
|
-5,9
|
-2,9
|
AKP iktidarının ekonomi
alanındaki bir başka başarısı bütçe açıklarını ciddi oranda düşürmüş olmasıdır.
Önceki 17 yılda ortalama olarak yılda yüzde 5,9 açık veren bütçe, AKP iktidarı
döneminde yılda ortalama yüzde 2,9 oranında açık vermiştir. Son 8 yıla
baktığımızda bütçe açıkları yüzde 2’nin altında seyretmiş, 2019’da yeniden 3’e
yaklaşmıştır.
AKP’nin bütçe yönetimine
getirdiği en önemli yenilik bir seferlik gelirleri harekete geçirmiş olmasıdır.
Bedelli askerlik, imar affı, varlık barışı gibi bir sefere özgü gelirlerle
bütçeye destek veren iktidar, açıkları bu yolla düşürmeyi başarmıştır. 2019
yılında bir seferlik gelir Merkez Bankası’nın yedek akçesinin (tutarı 46 milyar
TL’dir) bütçeye aktarılmasıyla ortaya çıkmıştır. Önümüzdeki yıllarda bu bir
seferlik gelirlerin nasıl sürdürüleceği tartışma konusudur.
Cari Denge
Sağlıksız
Yıllar
|
Cari
Denge / GSYH (%)
|
Yıllar
|
Cari
Denge / GSYH (%)
|
|
1985
|
-1,1
|
2002
|
-0,3
|
|
1986
|
-1,4
|
2003
|
-2,5
|
|
1987
|
-0,7
|
2004
|
-3,7
|
|
1988
|
1,3
|
2005
|
-4,6
|
|
1989
|
0,7
|
2006
|
-6,1
|
|
1990
|
-1,3
|
2007
|
-5,9
|
|
1991
|
0,0
|
2008
|
-5,7
|
|
1992
|
-0,5
|
2009
|
-2,2
|
|
1993
|
-3,2
|
2010
|
-6,2
|
|
1994
|
0,3
|
2011
|
-9,7
|
|
1995
|
-2,4
|
2012
|
-6,1
|
|
1996
|
-1,0
|
2013
|
-6,8
|
|
1997
|
-1,0
|
2014
|
-5,0
|
|
1998
|
0,8
|
2015
|
-3,8
|
|
1999
|
-0,4
|
2016
|
-3,8
|
|
2000
|
-3,7
|
2017
|
-5,5
|
|
2001
|
1,9
|
2018
|
-3,5
|
|
2002
|
-0,3
|
2019
|
1,0
|
|
Ortalama
|
-0,7
|
-4,5
|
AKP iktidarı dönemindeki en büyük
başarısızlıklardan birisi cari açığın hızla büyümüş olmasıdır. Önceki 17 yılda
sadece yüzde 0,7 (binde 7) yıllık ortalama cari açık vermiş olan Türkiye, AKP
iktidarının 17 yıllık döneminde yüzde 4,8 oranında açık vermiş bulunuyor. Bu
açık artışı bu dönemdeki büyümenin de temelini oluşturmuştur.
2001 krizi öncesinde bütçe
açıklarıyla büyüyen Türkiye, AKP iktidar sırasında bütçe açıklarını düşürüp
cari açığı artırarak büyümeyi tercih etmiş, bunun sonucu olarak da dış borç stoku
hızla artmıştır.
Dış Borçlarda Ciddi
Artış Ortaya Çıktı
Yıllar
|
Dış
Borç (Milyar USD)
|
Yıllar
|
Dış
Borç (Milyar USD)
|
|
1985
|
25,5
|
2002
|
129,6
|
|
1986
|
32,1
|
2003
|
144,1
|
|
1987
|
40,4
|
2004
|
161,0
|
|
1988
|
40,7
|
2005
|
170,0
|
|
1989
|
43,9
|
2006
|
207,7
|
|
1990
|
49,0
|
2007
|
249,5
|
|
1991
|
52,4
|
2008
|
280,4
|
|
1992
|
58,6
|
2009
|
268,4
|
|
1993
|
70,5
|
2010
|
292,0
|
|
1994
|
68,7
|
2011
|
304,0
|
|
1995
|
76,0
|
2012
|
339,0
|
|
1996
|
79,3
|
2013
|
392,3
|
|
1997
|
84,4
|
2014
|
405,1
|
|
1998
|
96,4
|
2015
|
399,4
|
|
1999
|
103,1
|
2016
|
408,2
|
|
2000
|
118,6
|
2017
|
453,3
|
|
2001
|
113,6
|
2018
|
446,0
|
|
2002
|
129,6
|
2019
|
445,0
|
|
Özelleştirme
Hariç
|
52,6
|
|||
Artış
(Kat)
|
2,1
|
3,4
|
Dış borç stokunu karşılaştırmaya
alırken özelleştirme gelirlerini de hesaba katmamız gerekiyor. Çünkü
özelleştirmelerle elde edilen gelirler o miktarda dış borçlanmayı azaltıcı etki
yapmıştır. AKP iktidarı döneminde 61 milyar Dolarlık özelleştirme yapılmış,
önceki dönemlerde yapılanlar satılmış ve geliri alınıp kullanılmıştır. Bu
durumda bu tutarı önceki dönemin dış borç stokundan düşmemiz gerekir. Bunu
yaptığımızda önceki dönemde dış borç stoku artışı 2,1 kat iken AKP iktidarı
döneminde bu artış 3,4 kat olarak karşımıza çıkmaktadır.
Küresel Sistemde
17’nci Sıradaki Yerimizi Yitirdik
TÜRKİYE
|
1990
|
2000
|
2005
|
2010
|
2018
|
GSYH
(Milyar USD)
|
207
|
273
|
501
|
772
|
771
|
Küresel
Sıralamada Yeri
|
19
|
20
|
17
|
17
|
19
|
Kişi
Başına Gelir (USD)
|
3.736
|
4.219
|
7.278
|
10.476
|
9.405
|
Küresel
Sıralamada Yeri
|
49
|
64
|
60
|
62
|
72
|
Tabloya göre 2001 krizi sonrası
toparlanmaya başlayan Türkiye, uygulanan IMF programı ve yoğun doğrudan yabancı
sermaye girişi sonucu toparlanmış ve sıralamada 17’nci sıraya yükselmiştir. Bu sırayı
bir süre koruyan Türkiye, son yıllarda yaşadığı ivme kaybıyla geriye düşmeye
başlamıştır. 2018 yılında 19’uncu sıraya gerileyen Türkiye’nin 2019 yılında
20’nci sıraya düşeceği tahmin edilmektedir.
Sonuç
AKP’nin tek başına iktidarda
olduğu 17 yılı önceki 17 yılla 8 temel gösterge aracılığıyla ve bir de dünyada
GSYH ve kişi başına gelir sırası açısından karşılaştırdık. Bu karşılaştırmada
enflasyon ve bütçe göstergeleri dışındaki 6 göstergede AKP iktidarının 17
yıllık döneminde elde edilen sonuçların önceki 17 yılda elde edilen sonuçlara
göre oldukça geride kaldığını ve Türkiye’nin dünyadaki yerini yitirdiğini
saptadık. 2 kriz ve bir deprem olmasına karşılık AKP döneminde 1 kriz olması,
AKP’nin bu dönemde 61 milyar Dolar özelleştirme geliri elde ettiği, AKP
iktidarı sırasında Türkiye’ye o döneme kadar giren doğrudan yabancı sermaye
tutarının kat kat üzerinde sermaye girdiği de dikkate alınırsa hemen hemen
hiçbir ilerleme olmadığı hatta bazı alanlarda gerilemeler olduğu ortaya
çıkıyor.
Bu incelememiz boyunca “tek
başına iktidar istikrar demektir ve dolayısıyla ekonominin de istikrarlı olmasını
sağlar” şeklindeki yaygın inancın doğru olup olmadığını test ettik ve ele
aldığımız göstergeler ve varılan sonuçlar bize bu inancın doğru olmadığını
göstermiş oldu.
Not:
Yazı blog/sitemde yayınladıktan
sonra büyük ilgi çekti. Yazıda vardığım sonuçlarla ilgili olarak gerek blogda
yapılan yorumlar gerekse twitter üzerinden yapılan yorumlarda övgü ve
eleştirilerin yanı sıra bazı soru ve öneriler de geldi. Övgülere, eleştirilere,
soru ve önerilere teşekkür ederim. Soru ve önerilerden önemli bulduğum, yazı
hazırlığı sırasında da kendi kendime tartıştığım bazı konuları aşağıda
açıklıyorum.
İlk soru (öneri) GSYH ve kişi
başına geliri Dolar üzerinden ortaya koyarken ABD’deki enflasyonu hesaba
katmanın karşılaştırma açısından daha doğru sonuçlar vereceği şeklindeydi. Bu
konuda Prof. Dr. Asaf Savaş Akat sözde kalmayıp hesaplamış. Asaf hocanın
hesabına göre Amerikan enflasyonuna göre Dolar düzeltmesi yaparsak ilk 17 yılın
GSYH artışı 2,1 kat, ikinci 17 yılın (AKP dönemi) GSYH artışı 2,2 kat artış
gösteriyor. Aynı hesabı kişi başına gelire uygularsak ilk 17 yılın kişi başına
gelir artışı 1,6 kat, ikinci 17 yılın (AKP dönemi) kişi başına gelir artışı 1,8
kat artış gösteriyor. Hesabı böyle ortaya koyunca ikinci 17 yıllık dönem ilkine
göre az da olsa başarılı çıkıyor. Zafer Yükseler, GSYH büyümesi için
düzeltilmiş seriyi gönderdi ve büyüme tablosunu ona göre düzenledim. Asaf Savaş
Akat ve Zafer Yükseler’e katkıları için teşekkür ederim.
İkinci soru karşılaştırmalarda
niçin satın alma gücü paritesine göre hesaplanan GSYH ve kişi başına gelirin
alınmadığı yolundaydı. Bunun iki nedeni var: İlki satın alma gücü paritesi enflasyondan
çok etkileniyor ve adeta enflasyondaki düşüşle ekonomi büyümüş gibi görünüyor.
O nedenle satın alma gücü paritesine dayalı hesaplamaları pek kullanmıyorum.
Uluslararası karşılaştırmalarda da ağırlık cari fiyatlarla Dolar üzerinden
hesaplanan GSYH ve kişi başına gelire veriliyor.
Üçüncü soru/eleştiri ikinci 17 yıllık dönemde Darbe girişimi ve bazı başka
etkiler de olduğu, bunların niçin dikkate alınmadığı şeklindeydi. AKP döneminde
1 kriz ifadesi darbe girişimini ifade ediyor. Burada iki mesele var: (1) Bu tür
etkileri nasıl bir yöntemle arındırabileceğimiz konusunda bir dayanak yok. (2)
İkinci dönemde olanların karşılığı ilk dönemde de bolca var. Mesela orada da
sıralamadığımız Türkiye’yi etkilemiş bir dış kriz var (1997 – 98 Asya – Rusya
krizi.) Ayrıca ilk 17 yılın ikinci yarısından itibaren ortaya çıkmış sık
hükümet değişiklikleri var. Devalüasyonlar var v.s. Ben bütün bunların
karşılıklı olarak birbirini götürdüğünü varsayıyorum. Ve sanırım varsayımım da
doğru.
türkiye ekonomisi konusunda
Dünyanın ve Türkiye'nin Ekonomik Görünümü 202714 Ekim 2026Türkiye Ekonomisinin Sorunları ve Çözüm Yolları 26 Temmuz 2026Zor Oyunu Bozar19 Mart 2026Üç Kritik Gösterge26 Şubat 2026289 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.