Montreux (Montrö) Boğazlar Sözleşmesi ve Kanal İstanbul
Montrö Boğazlar Sözleşmesi
Neyi Düzenliyor?
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, yalnızca
İstanbul Boğazından geçişleri değil Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve
İstanbul (Karadeniz) Boğazı deniz trafiğini düzenleyen bir antlaşmadır.
Sözleşmeyle, Karadeniz’e kıyısı olan ülkelere, diğer ülkelere göre bazı
üstünlükler sağlanmakta ve Boğazların yönetimi Türkiye Cumhuriyeti’ne
bırakılmaktadır.
Aşağıdaki harita Boğazları,
Marmara Denizini ve Karadeniz’e kıyısı olan ülkeleri (Türkiye, Bulgaristan,
Romanya, Ukrayna, Rusya, Gürcistan) gösteriyor.
Montrö Boğazlar Sözleşmesini
İmzalayanlar Hangi Ülkeler?
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, İsviçre’nin
Montreux (Montrö) kentinde Fransa, İngiltere, Bulgaristan, Japonya, Sovyetler
Birliği, Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya devletlerinin temsilcileri
tarafından 20 Temmuz 1936’da imzalanarak yürürlüğe girmiş bir uluslararası
antlaşmadır. Bu antlaşmayla Boğazların yönetimi Türkiye’ye geçmiştir.
Montrö Boğazlar Sözleşmesinden Önce Geçerli Olan Durum
I. Dünya Savaşının kaybedenlerinden
olan Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa ve Rusya) arasında
30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Ateşkes Anlaşması imzalandı. Antlaşma, Osmanlı
Devleti’nin savaş gücünün ortadan kaldırılmasının yanı sıra Çanakkale ve
İstanbul Boğazlarının İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmesi, Boğazların
geçişe açılması ve Karadeniz’e serbest geçiş sağlanmasına ilişkin hükümler
taşıyordu. Bu düzenlemeler kısa sürede yaşama geçirildi ve Osmanlı
İmparatorluğu Boğazlar üzerindeki denetimini tamamen kaybetmiş oldu.
Boğazlar meselesi Lozan
Antlaşması görüşmeleri sırasında en önemli sorunlardan birisiydi. Türkiye’nin
ısrarlarına karşın Mondros Ateşkes Antlaşmasıyla İtilaf Devletlerine verilen
tavizlerden geri adım attırmak mümkün olmadı. Boğazlar meselesi 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan
Antlaşması’nın 23’üncü maddesinde yer alan hükme dayanarak ayrı bir sözleşmeyle
düzenlendi. Bu madde şöyleydi: “Bağıtlı Yüksek Taraflar, Boğazlar rejimine
ilişkin bugünkü tarihli yapılmış olan Sözleşmede öngörüldüğü üzere, Çanakkale
Boğazı'nda, Marmara Denizi'nde ve Karadeniz Boğazı'nda, denizden ve havadan,
barış zamanında olduğu gibi savaş zamanında da geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım)
serbestliği ilkesini kabul ve ilan etmekte görüş birliğine varmışlardır. Bu
sözleşme, Yüksek Taraflar bakımından, sanki bu Antlaşmanın içindeymiş gibi,
ayni güç ve değerde olacaktır."
Görüleceği gibi Lozan
Antlaşması’nın 23’üncü maddesi Boğazlar ve Marmara Denizindeki trafik konusunda
Türkiye’ye bir yetki tanımamıştır. Lozan Antlaşmasının 23. maddesinde öngörülen
Lozan Boğazlar Sözleşmesi Boğazlardan serbest geçişi, Boğazlar Komisyonunun
kurulmasını, boğazların ve çevresinin askerden arındırılmış hale getirilmesini
hedef alan ve Milletler Cemiyeti’nin (Birleşmiş Milletlerin ilk hali) garantisini
sağlayan hükümler taşıyan toplam 20 maddelik bir sözleşmedir. Lozan Boğazlar
Sözleşmesi’nde şu üç ilke yer alıyordu: (1) Boğazların askerden
arındırılması, (2) Boğazlarda gemilerin geçişini denetleyecek ve Milletler
Cemiyeti’ne bilgi verecek yetkili bir Boğazlar Komisyonu’nun kurulması,
(3) Askeri bakımdan Türkiye için tehlike oluşturacak durumlara engel olmak amacıyla
Milletler Cemiyeti’nin (özellikle İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya’nın)
garantisinin sağlanması. Bu düzenlemeler Türkiye’nin kendi toprakları
içindeki Boğazlara egemen olamaması anlamına geliyordu.
Türkiye, o günün kritik
koşullarında (özellikle kapitülasyonların kaldırılması gibi sıkıntılı konular
karşısında) bu düzenlemeyi ileride yeniden gündeme getirilmek üzere kabul etmiş
ve gerçekten de mücadelesini diplomatik alanda sürdürerek 1936’da Montrö Boğazlar
Sözleşmesi’nin kabulünü sağlamıştır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesinin
Özeti
Montrö Boğazlar Sözleşmesinde yer
alan başlıca düzenlemeler şöyledir:
Barış zamanında, ticaret
gemileri, gündüz ve gece, bayrak ve yük ayrımı yapılmaksızın, sağlık
kurallarının getirdiği kısıtlamalar dışında, hiçbir işleme tabi olmadan Boğazlardan
geçiş özgürlüğünden yararlanırlar. Bu gemiler, Boğazların bir limanına
uğramaksızın transit geçerlerken, Türk makamlarınca, alınması öngörülen vergi ve
harçlardan başka, hiçbir vergi ya da harç ödemezler. Kılavuzluk ve yedekçilik
(römorkörcülük) isteğe bağlıdır.
Söz konusu vergi ve harçlar (geçiş
ücretleri) geminin her bir net tonu için altın frank[i] olarak
şöyledir:
İşlem
|
Ton
Başına Ödenmek Üzere (Altın Frank)
|
Sağlık denetimi
|
0.075
|
Fenerler, ışıklı şamandıralar ve geçit
şamandıraları, ya da başka şamandıralar
|
|
800 net tona kadar
|
0.42
|
800 net ton üzeri
|
0,21
|
Kurtarma hizmetleri (kurtarma sandallarını,
palamar taşıyan füze istasyonlarını, sis düdüklerini, radyo farlarını ışıklı
şamandıralarla, aynı türden başka tesisleri kapsar)
|
0.10
|
Bu geçiş ücretleri altın Frank (o tarihteki İsviçre Altın Frangı / TL kuru) üzerinden TL olarak ödenecektir.
Barış zamanında, Karadeniz'e
kıyıdaş olsun olmasın, bayrakları ne olursa olsun, hafif su üstü gemileri,
küçük savaş gemileri ve yardımcı gemiler, Türk hükümetinden gerekli izinleri
almak kaydıyla ve gündüz girmek ve Sözleşmede yer alan hükümlere uymak kaydıyla
yukarıdaki tabloda yer verilenler dışında hiçbir vergi ya da harç ödemeksizin,
Boğazlardan geçiş özgürlüğünden yararlanacaklardır.
Karadeniz'e kıyıdaş Devletler, 15
bin net tondan yüksek bir tonajda bulunan savaş gemilerini tek başlarına, en çok
iki torpido eşliğinde olmak koşuluyla geçirebileceklerdir.
Savaş gemilerinin Boğazlardan
geçmesi için, Türk Hükümetine diplomasi yoluyla bir ön bildirimde bulunulması
gereklidir. Bu ön bildirimin olağan süresi sekiz gündür. Karadeniz’e kıyıdaş
olmayan Devletler için bu süre on beş güne çıkartılabilir.
Karadeniz'de bulunmalarının amacı
ne olursa olsun, kıyıdaş olmayan Devletlerin savaş gemileri bu denizde yirmi bir
günden fazla kalamazlar.
Boğazlarda transit olarak bulunan
savaş gemileri taşıdıkları uçakları hiçbir durumda, kullanamazlar.
Savaş zamanında, Türkiye savaşan devlet
değilse, savaş gemileri sözleşmede belirtilen koşullarla Boğazlarda tam bir
geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğünden yararlanabilirler. Savaşan herhangi
bir Devletin savaş gemilerinin Boğazlardan geçmesi yasaktır.
Savaş zamanında, Türkiye savaşan devlet
ise, savaş gemilerinin geçişi konusunda Türk Hükümeti tam yetkiye sahiptir. Bu
hüküm Türkiye’nin kendisini pek yakın bir savaş tehlikesi tehdidi karsısında
sayması halinde de geçerlidir.
Sivil uçakların Akdeniz ile
Karadeniz arasında geçişini sağlamak amacıyla, Türk Hükümeti, Boğazların yasak
bölgeleri dışında, bu geçişe ayrılmış hava yollarını gösterir.
Geçiş Ücretlerinde
Değişiklik
Yukarıda Montrö Boğazlar Sözleşmesinde
saptanan geçiş ücretlerini gösterdik. Montrö Boğazlar Sözleşmesinin yürürlüğe
girdiği 1936 yılından 1983 yılına kadar, Türk Boğazlarından transit geçen (gidiş-dönüş) ticaret
gemileri, Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü ile Türkiye Denizcilik
İşletmeleri veznelerine, altın frank üzerinden Sağlık Rüsumu, Fener ve
Tahlisiye ücretlerini ödediler. Altın Frank dolaşımdan kalktıktan sonra ödemeler,
özgün sözleşmede yer alan 0,290322 gram saf altın dolar üzerinden Türk Lirası ile
yapıldı. 1983’de yeni düzenlemeyle hesaplamaya geçildi. 1983 yılında yapılan
güncellemeyle şöyle bir tahsilat tablosu oluştu:
Tahsil
Eden Kurum
|
İşlem
|
Net
Ton Başına Alınacak Resim (USD)
|
Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü
|
Sağlık rüsumu (vergisi)
|
0,08063
|
Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü
|
Fener Ücreti
|
|
800
tonilatoya kadar
|
0,338646
|
|
800
tonilato üzeri için
|
0,169323
|
|
Tahlisiye Ücreti
|
0,08063
|
1983 yılında yapılan bu
güncelleme mevcut geçiş ücretlerini arttırmış olsa da altın değerine göre çok düşük oranda kalmıştır. Altının ons değeri 1983’den bugüne kat kat arttığı
halde bu katsayılara uygulanan Dolar değeri güncellenmemiştir.
Montrö Boğazlar Sözleşmesinin
Yürürlük ve Geçerliliği
Sözleşmenin 1. maddesinde konu
edilen, barış zamanında ticaret gemilerinin geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım)
özgürlüğü hükmünün süresi sonsuzdur. Sözleşmenin geri kalan maddelerinin
yürürlük süresi, yürürlüğe giriş tarihinden başlayarak, yirmi yıl olmakla
birlikte herhangi bir yeni düzenleme yapılmadığı sürece bu süre uzamaktadır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi
Değiştirilebilir mi?
Montrö Boğazlar Sözleşmesi,
Türkiye’nin taraf olduğu ve onayladığı bir uluslararası antlaşmadır. Tek
taraflı olarak ortadan kaldırılamaz. Sözleşmenin kaldırılması ya da değiştirilmesi
ancak Sözleşmeye imza koyan tarafların bir araya gelerek birlikte alacakları kararla
mümkün olabilir.
Sözleşme, taraflardan birisinin
veya birkaçının bir ön bildirimini Fransa Hükümetine göndermesinden başlayarak,
iki yıl geçinceye kadar yürürlükte kalır. Bu ön bildirim, Fransız Hükümetince,
taraf devletlere iletilir ve eğer Sözleşme, uygun biçimde sona erdirilirse,
taraflar yeni bir Sözleşmenin hükümlerini saptamak ya da mevcut Sözleşme
maddelerinde değişiklik yapmak üzere bir konferans toplanmasını ve bu
konferansa katılmayı kabul ederler.
Kanal İstanbul ve
Montrö Boğazlar Sözleşmesi
Kanal İstanbul konusu gündeme
geldiğinde birçok tartışma çıktı ortaya. Çoğu kulaktan dolma bilgilere dayanan
tartışmalardı. O nedenle meseleyi aydınlatmak için ne olup biteceğinin madde
madde üzerinden gidelim:
Kanal İstanbul geçişi ücretli
olsa bile Türkiye, Montrö Boğazlar Sözleşmesi yürürlükte olduğu sürece, Boğazlardan
geçecek ticari gemileri Kanal İstanbul’dan geçmeye zorlayamaz. Öyle olunca da anormal
uzun bekleme süreleri söz konusu olmadığı sürece ticari gemiler daha düşük bir
ücretle geçebilecekleri İstanbul Boğazı varken daha yüksek ücret ödeyerek Kanal
İstanbul’dan geçmez.
Türkiye, ancak Boğazlarda çeşitli
nedenlerle işlem yavaşlatmaya giderek deniz trafiğini ağırlaştırırsa o zaman Boğazların
girişinde beklemek zorunda kalmak istemeyen gemiler için Kanal İstanbul çekici
hale gelebilir. Dış ticaretteki ‘tarife dışı engeller’[ii]
uygulamasına benzeyen böyle bir uygulamayı Türkiye ne kadar süreyle yürütebilir
işin o kısmı tartışmalıdır.
Özetle Türkiye, Kanal
İstanbul’dan ciddi bir geçiş ücreti geliri elde edemez. Elde edeceği tek gelir
Kanal çevresinde yerleşime açılacak yerlere yapılacak konutlar üzerinden olur.
Buradaki yeni yerleşimlerin ilk bakışta ekonomiye bir katkısı olacak gibi
görünse de projenin yaratacağı çevre ve iklim sorunları ve İstanbul trafiğine
yapacağı olumsuz etkiler dikkate alındığında o katkının bu kayıpları
karşılaması mümkün görünmemektedir.
Türkiye, Kanal İstanbul’u Yap –
İşlet – Devret modeliyle yaptırırsa yukarıda açıkladığımız gibi bu kanaldan
yeterli geliri elde edemeyeceği için Hazine garantisi adı altında bütçeden,
kapsanan süre boyunca, sürekli para ödemek zorunda kalacaktır. Bu da kanaldan
hiçbir yarar elde etmeyecek olan milyonlarca kişinin vergisinin buraya
harcanması anlamına gelecektir.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi
yukarıda da değindiğimiz gibi yalnızca İstanbul Boğazından geçişleri düzenleyen
bir antlaşma değildir. Sözleşme, Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve İstanbul
(Karadeniz) Boğazı deniz trafiğini düzenleyen bir antlaşmadır. Kanal İstanbul,
savaş gemilerinin Karadeniz’e İstanbul Boğazı kısıtlamalarından kurtularak
çıkmasının önünü açsa da Akdeniz’den gelip Çanakkale Boğazından Marmara
Denizi’ne geçmesinin önünü açamadığı için örneğin ABD donanması Karadeniz’e Montrö
Boğazlar Sözleşmesi kısıtlamalarına tabi olmadan geçemeyecektir. Dolayısıyla Rusya’nın
Ankara Büyükelçisi Aleksei Erkhov’un
“Kanal İstanbul’un Karadeniz’deki hukuk rejimini belirleyen Montrö Boğazlar
Sözleşmesini değiştirmeyeceğini, değiştirmediği sürece de Türkiye’nin kendi
meselesi olacağı” yolundaki açıklamasını bu çerçevede anlamak gerekir.
Sonuç
Kanal İstanbul’un Montrö Boğazlar
Sözleşmesini değiştirmeyeceği, Boğazlardan geçiş trafiğini değiştirip geçiş
ağırlığını Kanala kaydıramayacağı, bunu gerçekleştiremeyince de harcanan parayı
çıkaramayacağı açıktır. Bu projeden sağlanacağı umulan gelirlerin, projenin
zaten bozulmaya başlamış olan bütçeye getireceği büyük yükle karşılaştırılması
mümkün değildir.
Projenin ekonomiye katkısı
yalnızca çevresinde oluşacak yeni yerleşimlerin sağlayacağı rant gelirleri,
yapım sırasındaki istihdam artışı ve burada yapılacak konutlardan elde edilecek
vergi gelirleri dolayısıyla olacaktır. Bu gelirlerin projenin denizlerde ve
İstanbul’un genelinde ortaya çıkaracağı çevre sorunları, iklim sorunları, İstanbul trafiğine inşaat sırasında ve sonrasında yapacağı
olumsuz etkilerle karşılaştırılması ve ona göre karar verilmesinde yarar vardır.
Ekonomi bilimi bir tahsis ve
alternatif maliyet bilimidir. Her ülke her şeyi yapabilir. Mesele bir şeyi
yaparken bunun kaça mal olacağı ve bu işe ayrılan kaynak karşılığında hangi
işleri yapmaktan vazgeçileceği meselesidir. Çünkü kaynaklar sınırlıdır ve bu
sınırlı kaynakların en önemli ihtiyaçlara tahsis edilmesi gerekir.
Türkiye, Kanal İstanbul ile
uğraşmak yerine 1983 yılından beri güncellenmemiş olan Boğazlardan geçiş katsayılarına
uygulanan altın Frank’tan Dolara çevrilmiş bulunan değerin altın değerindeki
artışlara göre güncellenmesi konusunda gerekli diplomatik girişimlere başlamalıdır.
Geçiş ücretlerinin yükselmesini sağlayacak güncellemelerin tarafların reddine yol
açmasını önlemek için de güncellemelerin örneğin 5 yıllık geçiş sürecinde
kademeli olarak yapılmasını sağlayacak bir düzenleme teklifi hazırlanması uygun
bir yaklaşım olabilir.
[i] 1 Altın / Frank 0,290322 gram altına eşittir.
[ii] Tarife dışı engeller konusunda en bilinen örnek
mesela otomobil ithalatını yavaşlatmak için tek bir gümrük kapısından giriş izni
vermek ve orada ağırlaştırılmış denetim yapmaya başlamaktır.
Siyaset konusunda
Köy Enstitüleri ve Marshall Yardımı10 Kasım 2026Aşil'in Topuğu31 Ekim 2026Fransa'da Yağmacılık ve Tüketim Toplumu19 Ekim 2026Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026119 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.