Faizi Düşürünce Ne Oldu?
Faiz, Enflasyonun
Nedeni midir Sonucu mudur?
Faizin, yükselen enflasyonun bir
sonucu olarak arttığı herhangi bir gözlem yapılmasına gerek kalmayacak kadar
açıktır. Ekonomi biliminde para da kiralanabilen bir maldır ve bu kiralamanın
bir bedeli vardır. Buna faiz diyoruz. Nasıl ki bir evi ya da arabayı
kiraladığınızda kira bedeli öderseniz bir başkasından (ya da bankadan) parayı
ödünç aldığınızda da faizini ödersiniz. Ekonomide enflasyon yükseliyorsa
kiralar artar, doğal olarak faiz de yükselir.
Ne var ki enflasyonla faiz
arasındaki ilişki her zaman bu kadar net görülemez. Eğer işin en başına gidip
oradan incelemeye başlamazsanız faizin neden enflasyonun sonuç olduğunu düşündürecek
bazı gözlemler yapar ve yanlış sonuca varırsınız. Çünkü enflasyondaki
yükselişle başlayan faiz artışı bir süre sonra maliyetleri artırarak enflasyon
artışına da neden olmaya başlar. Bir başka ifadeyle neden – sonuç ilişkileri
karışır. Biz buna ‘kısır döngü oluşturan nedensellik ilişkisi’ diyoruz.[*]
Türkiye’de faiz ile enflasyon
arasındaki ilişkiyi daha çok kur faktörü belirler. Jeopolitik nedenlerin
etkileri, üretimin ithal girdilere bağımlılığının sonucu olarak ortaya çıkan
cari açık, kamu harcamalarının yüksekliğinin neden olduğu bütçe açıkları,
siyasal ve sosyal bozulmalar sonucunda doğan ekonomideki risk artışları TL’nin
dış değerinin düşmesine yani kurlarda artışa yol açar. Kurlardaki artış ithal
girdilerinin pahalanmasına neden olur. Üretimin önemli bir bölümü ithal
girdilere bağımlı olduğu için de üretim maliyetleri artar ve sonuçta enflasyon
yükselir. Enflasyon yükseldiğinde paranın kiralanma bedeli olan faiz de de
tıpkı evlerin ya da arabaların kiralanma bedellerinde olduğu gibi artar.
Enflasyonu Düşürmek İçin Faizi İndirmek Bilimsel Bir
Yaklaşım mıdır?
Bir neden – sonuç ilişkisini
doğru olarak çözebilmenin yolu sonuçtan değil nedenden giderek çözüm aramaktan
geçer. Neden – sonuç ilişkisi içindeki iki değişkenden hangisinin neden olduğunu
bulmak için bu ilişkinin nasıl bir ilişki olduğuna bakmak gerekir. Eğer bu
ilişki ‘kısır döngü oluşturan nedensellik ilişkisi’ ise o zaman başa gitmek ve
ilk etkiyi hangisinin yarattığına bakmak gerekir.
Türkiye örneğinde başa gidersek
farklı dönemlerde farklı görünümler çıkar karşımıza. Mesela 2001 krizi
öncesinde Türkiye’deki enflasyon çift haneli oranlarda seyreden yüksek bütçe
açıklarının neden olduğu bir talep enflasyonuydu. Bunu çözmenin yolu faizi
yükselterek zaman kazanmak ve kazanılan zamanda bütçe açıklarına yol açan
nedenleri ortadan kaldırmaktı. Türkiye sadece faizi arttırıp asıl nedenlerin
çözümüne girmediği için o dönemlerde sorunu çözemedi. Buna karşılık 1994
yılında olduğu gibi bazen faizi düşürerek enflasyonu düşürme denemesi yaptı ve
ekonomiyi çökertti. Son yılların enflasyonunun nedeni TL’nin dış değer kaybı
yani kur artışlarının yarattığı maliyet enflasyonu olarak karşımıza çıkıyor.
Türkiye, bu yeni dönemde de faizi düşürerek enflasyonu denetim altına almayı
denedi ve halen de deniyor.
Kısa Dönem Çoğu Kez Yanıltıcı Sonuçlar Verir
Merkez Bankası, çeşitli baskılar
altında politika faizini düşürmeye başladı. O zaman ‘enflasyonda kalıcı bir
düşüş olmadığını, bu düşüşlerin tamamen baz etkisiyle olduğunu’ vurguladık ve ‘faiz
düşürmek için enflasyonda kalıcı düşüşün görülmesi gerektiğini’ belirttik. Ama
Merkez Bankası faizi hızla düşürmeye devam etti.
Sonuçta enflasyon dediğimiz gibi baz etkisiyle ilk aylarda düşüşe geçti. Merkez Bankası, baz etkisine bakmaksızın faizi hızla indirmeye devam etti. Baz etkisi sona erince enflasyon yeniden yükselişe yöneldi. Ve Türkiye, bir kez daha faizi düşürerek enflasyonun düşmeyeceği gerçeğiyle yüzleşmiş oldu.
Sonuç Yerine
Bu yazıdan bir tek sonuç çıkar: ‘Hatadan
daha kötüsü hatada ısrar etmektir.’
[*] Kısır döngü
oluşturan neden – sonuç ilişkisinde başlangıçta bir neden olmakla birlikte
zaman geçtikçe sonuç da neden olmaya başlar ve hangisinin neden hangisinin
sonuç olduğu karışır. İşsizlikte artış başlarsa bu, ekonomik büyümenin
gerilemesine o da GSYH düşüşüne yol açar. Diyelim ki ilk aşamada bir nedenle
işsizlik artmış ve bu talep azalmasına yol açmış olsun (işsiz sayısı artacağı
için gelirler azalacak ve sonuçta toplam talep düşecektir.) Bu durumda büyüme
de düşecek ve dolayısıyla GSYH gerileyecek demektir. Büyümenin düşmesi ekonomik
aktivitenin azalmasına ve dolayısıyla yeni bir işsizlik artışı dalgası ortaya
çıkmasına yol açacaktır. Bu bir süre bu şekilde devam ederse işsizlik artışının
mı büyüme düşüşüne yoksa büyüme düşüşünün mü işsizlik artışına yol açtığı ayırt
edilemez hale gelebilir. Burada artık hangisinin neden hangisinin sonuç olduğu
karışmış, neden sonucu, sonuç ta yeni bir neden haline dönüşerek nedeni
tetiklemeye başlamış olur. Bu yüzden buna ‘kısır döngü oluşturan neden – sonuç
ilişkisi’ diyoruz. (Dr. Mahfi Eğilmez, Ekonomide Analiz, Remzi Kitabevi, http://www.remzi.com.tr/kitap/ekonomide-analiz)
faiz konusunda
Türkiye Niçin Dünyanın En Pahalı Borçlanan Ülkelerinden Biri?18 Ağustos 2026Vade Sonunda Dolara Dönülürse Kazanç Ne Olur? 15 Haziran 2026Yüksek Faiz Düşük Kur16 Nisan 2026LIBOR'un Yerini RFR'ler Aldı30 Mart 2026124 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.