Çok Tartışılan Birkaç Soru ve Yanıtları
İnsanlar niçin vergiye
değil de doğal gaz faturasına daha fazla tepki gösteriyor?
Çevremize baktığımızda Türk
insanının vergiden ziyade diğer alanlardaki artışlara tepki gösterdiğini
görüyoruz. Örneğin doğal gaz faturalarının yükselmesine büyük tepki gösteren
insanlar harcamalarından ya da gelirlerinden alınan vergilere benzer bir tepki
göstermiyorlar.
Bunun temel nedeni insanların çoğunun ödediği vergilerden haberinin olmamasında yatıyor. Gelir
vergisi, çalışanlardan stopaj yoluyla alınıyor ve net ücret ödeniyor. Birçok
insan bu verginin tutarını bile bilmiyor. Harcamalarda KDV ve ÖTV fiyatın
içinde gizleniyor. Dolayısıyla çoğu insan ödediği vergiyi bilmiyor ama doğal
gaza ödediği miktarı biliyor. O nedenle de vergiye değil bu tür ödemelere çok
daha fazla tepki gösteriliyor. Mesela bir kişiye kesintili olarak 3500 TL maaş
ödemek yerine 4200 TL maaş ödeyip 700 TL’sini gelir vergisi olarak vergi dairesine
yatırmasını isteseniz ya da satın aldığı bir tüketim malının fiyatını 118 TL
yerine 100 TL koysanız ve o kişiden ayrıca 18 TL KDV ödemesini isteseniz tepkiler
çok farklı olurdu.
Kanal İstanbul yatırımı mı yoksa
İstanbul'daki binaların olası bir depreme karşı güçlendirilmesi mi akıllıcadır?
Dünyanın en zengin insanı ya da
ülkesi için bile kaynaklar sonsuz değildir. İlk kez 1894 yılında David L. Green
tarafından ortaya atılmış olan alternatif maliyet ya da fırsat maliyeti kavramı
pek çok açıdan eleştirdiğimiz neoklasik ekonomi teorisinin bel kemiğini
oluşturmaktadır. Kaynaklar sonsuz olmadığına göre o kaynaklarla bir şeyi
yapmaya karar verdiğimizde bir başka şeyi yapmaktan vazgeçiyoruz demektir. İşte
o vazgeçtiğimiz şey yaptığımız şeyin alternatif maliyetidir.
Kanal İstanbul’un maliyeti 75
milyar TL olduğuna göre bunu yapmaya harcayacağımız bu parayla örneğin
İstanbul’da olası bir depremdeki faciayı önlemek için yapı sağlamlaştırmaya
ayırabileceğimiz parayı kanala harcamış oluruz. Bir başka ifadeyle Kanal
İstanbul'a harcanacak para, olası bir İstanbul depremindeki faciayı önlemenin
alternatif maliyetidir.
Denilebilir ki ikisini de
yapalım. Bütçesi açık veren bir ülkenin bu tür ek harcamaları daha fazla bütçe
açığı vererek ve dolayısıyla borçlanarak yapacağını düşünürsek bu da rasyonel
bir yaklaşım olmaz. Kaldı ki ikisi için uygun maliyetle finansman bulmak da pek
mümkün olmayabilir. Ekonomideki ilk kural kısıtlı imkânların en rasyonel yerde
kullanılmasıdır. (Siyasetteki ilk kuralın ekonomideki ilk kuralı dinlememek
olduğu şeklindeki yaklaşım buralarda fazlasıyla geçerlidir.)
Firmaların maliyetlerinde kur mu yoksa faiz mi daha çok
yer tutuyor?
Çoğu insan faizlerin
yüksekliğinin firmaların maliyetleri üzerinde negatif etkiler yarattığı ve
dolayısıyla yüksek faizin yatırımları olumsuz yönde etkileyen en güçlü unsur
olduğu konusunda düşünce birliği içindedir. Bu iddiada doğruluk payı vardır. Ne
var ki bu doğruluk payı dolarizasyon etkisindeki çift para sistemli ekonomiler
için yalnızca kendi parasını kullanan ekonomilerde olduğu doğru değildir.
Türkiye gibi dolarizasyon etkisi
altında çift paralı bir sistem içindeki ekonomilerde kur unsuru, firmaların
yatırım kararları üzerinde, faizden çok daha olumsuz etkiler yaratır. Bunun nedeni
kur etkisinin faiz etkisinden çok daha fazla olabilmesidir. Bu konudaki son
durumu yıllar itibarıyla karşılaştırmalı olarak gösterebilmek için Merkez
Bankası’nın 2020 yılının ilk Enflasyon Raporundaki bir tabloyu dikkatlerinize
sunayım (TCMB, Enflasyon Raporu 2020 – I, sayfa 42, Tablo 1.)
Tablodan görüleceği gibi 2018
yılında firmaların maliyet yapısındaki yüzde 70 dolayındaki ağırlık üretim
maliyetlerinden kaynaklanıyor. Buna ek olarak faaliyet giderleri yüzde 7
dolayında bir yer tutuyor. Kambiyo zararları (kur etkisi) yüzde 14’e
yaklaşırken finansman giderleri (ağırlıklı olarak faiz giderleri) yüzde 5,4
oranında yer tutuyor. Yıllar itibarıyla baktığımızda 2012 yılı dışındaki bütün
yıllarda kur, faizden daha ağırlıklı bir maliyet unsuru olmuş görünüyor. 2017
ve 2018 yıllarında kurun faize göre ağırlığı çok daha fazla hissedilir olmuş.
Türkiye’de faiz, gelişmiş ülke
ekonomilerinde olduğundan çok daha farklı bir rol üstleniyor. Yalnızca
enflasyonu değil aynı zamanda enflasyonu da etkileyen kuru kontrol etmeye
yarıyor. Özetle faizi düşürünce eğer kur yükseliyorsa bu durum firmaların
maliyetini azaltmıyor, tam tersine arttırıyor. O nedenle de faiz düşünce
firmaların yatırımları artmıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202683 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.