2020 ve Ötesi
Küresel krizin bu üçüncü aşaması
en zor ve en uzun sürmeye aday aşaması gibi görünüyor. İlk iki aşamada ABD,
Euro Bölgesi ve İngiltere finans piyasaları etkilendi krizden. Japonya uzun süredir
durgunluk içindeydi ama o da etkilendi. Krizin gelişmiş ülkeleri vuran ilk iki
aşamasının reel kesim üzerindeki etkisi finans kesimi üzerindeki etkisiyle
karşılaştırılamayacak kadar düşük kaldı. Bazı büyük finans kuruluşları battı,
bazıları el değiştirdi, bazılarını devlet kurtardı ama reel kesim
kuruluşlarında büyük sorunlar ortaya çıkmadı. İlk yıl reel kesim kuruluşları
bazı küçülmeler nedeniyle işten çıkarmalara gitti, bir süre sonra eski büyüklük
ve istihdamlara geri döndüler. Bir yandan reel kesimin ayakta kalması, üretime
devam etmesi ve istihdama katkı sağlamayı sürdürmesi bir yandan da merkez
bankalarının sisteme parasal destek vermeleri ekonomileri yaşatan iki itici güç
oldu. Sistemi ayakta tutan en önemli desteklerden birisi de gelişmekte olan
ülkelerde kriz çıkmamış olmasıydı. Bu dönemde maliye politikası önlemlerine
başvurulmadı.
Bugün içinde bulunduğumuz küresel
krizin üçüncü aşaması öncekilerden oldukça farklı. Her şeyden önce bu yalnızca
ekonomik ya da finansal bir kriz değil. Bunlara ek olarak bir de sağlık krizi
var. Bu durumda ekonomik ve finansal krizler katlanarak artıyor. Fransa
örneğine bakalım. Fransa korona virüsün yayılmasını önlemek amacıyla sokağa
çıkma yasağı açıkladı. Bu yasak, kafelerin, pastanelerin, restoranların, otellerin,
eğlence yerlerinin, marketlerin, alışveriş merkezlerinin kısacası bütün
işyerlerinin kapalı olması ya da en iyi olasılıkla nöbetleşe çalışması demek.
Süre uzadıkça bu yerlerin sahipleri yeterince satış yapamayacakları için mal
alımını azaltacaklar. Onların daha az mal almaya başladığı satıcılar ve
üreticiler de ister istemez üretimi düşürecekler. Bu işyerleri yeterince para
kazanamayacağı için çalışanlarını işten çıkaracaklar, kiralarını
ödeyemeyecekler. Öte yandan dünyanın en fazla turist ağırlayan ülkelerinden
olan Fransa bundan da mahrum kalacak. Havayolu şirketleri, diğer ulaştırma
şirketleri, tur acenteleri, turizm şirketleri, oteller ve diğerleri büyük
müşteri kaybı yaşayacak. Özetle söylemek gerekirse bütün ekonomide zincirleme
bir daralma yaşanacak. Son haftalarda bu durum yaşanmaya başlandı zaten. Aynı
durum İtalya, İspanya ve diğer birçok ülke için de geçerli. Gidişat bu durumun bütün
dünyaya yaygınlaşmaya başladığını gösteriyor. Önce ülke içindeki alıcı ve
satıcılar sonra dünya çapındaki alıcı ve satıcılar birbirlerinden mal ve hizmet
alım satımını kesmeye yönelecekler. Bu da ekonomilerin durgunluğa girmesine yol
açacak. Dünya ticaretinin en önemli göstergelerinden birisi olan Baltık kuru
yük endeksindeki tarihi düşüş bize dünya ticaretindeki daralmayı, Brent petrol
fiyatlarındaki rekor düşüş de üretimin ve dolayısıyla büyümenin düşüşünü
gösteriyor. Özetle söylemek gerekirse dünya durgunluğa doğru koşar adım
gidiyor.
Konuya Türkiye açısından
baktığımızda benzer bir durumun ortaya çıkacağını görüyoruz. Üretim zincirinin
kopması bir yandan üretimi ve gelirleri dolayısıyla GSYH’yi düşürecek bir
yandan işsizliğin artmasına neden olacak. İşsizliğin artması talepte düşüş
yaratacağı için GSYH’nin daha da gerilemesine yol açacak. Bir başka kritik konu
turizm gelirleri. Virüsün etkisiyle bu yıl turist sayısında ve dolayısıyla
turizm gelirlerinde büyük düşüşler yaşanacak. Türkiye açısından görünen tek
olumlu gelişme petrol fiyatlarının düşmesi. Ne var ki bu da dünyada büyümenin
düştüğünü ve pazarların daraldığını işaret eden bir gelişme. Bir başka ifadeyle
petrol fiyatlarındaki düşüş cari denge üzerindeki ithalat yükünü hafifletirken,
ihracat yapılan ülkelerde kötüleşen ekonomik koşullar ihracatın da düşmesine
yol açarak olumlu etkiyi büyük ölçüde bertaraf edecek gibi görünüyor.
Önümüzdeki dönemde Türkiye
ekonomisinde (ve birçok ekonomide) ortaya çıkması beklenen gelişmeleri
aşağıdaki tabloda özetleyelim:
Gösterge
|
Nasıl Şekillenir?
|
GSYH Büyümesi
|
Talep ve ihracat düşeceği için ekonomi küçülür.
|
İşsizlik
|
Kazancı azalan şirketler zorunlu olarak
çalışanlarının bir bölümünü işten çıkaracağı için işsizlik artar.
|
Enflasyon
|
Petrol fiyatındaki gerileme ve talep düşüşü
nedeniyle ortaya çıkacak olan düşüş, kur artışı nedeniyle çıkacak olan
yükseliş etkisi birbirini dengeleyebilir.
|
Kamu Borçları
|
Ekonomiye destek vermek için kamu harcamaları
artacağı, vergiler düşeceği için kamu borçlanması artar.
|
Bütçe Dengesi
|
Bütçe açığı bir üst sıradaki nedenlerle artar.
|
İthalat
|
Üretimde ve ihracatta düşüş yaşanacağı ithal
girdi talebi azalır ve dolayısıyla ithalat düşer.
|
İhracat
|
Diğer bütün ülkelerde de üretim ve dolayısıyla
ithalat düşeceği ihracatımız da düşer.
|
Turizm Gelirleri
|
Gelen turist sayısı ciddi oranda azalacağı için
turizm gelirleri düşer.
|
Cari Denge
|
İthalat, ihracat ve turizm gelirlerindeki gidişe
bağlı olarak büyük olasılıkla ödemeler dengesi cari fazla verir.
|
Dış Borçlanma
|
Dış borçlanma olanağı çok düşer.
|
İşin kötüsü küresel ekonomideki
bu kötüye gidişi ekonomik ya da finansal önlemlerle önce frenlemek sonra da
iyileştirmek pek mümkün görünmüyor. Çünkü etkiler ekonomi ve piyasalar üzerinde
görünse de çözüm beklenen alan tıp ve/veya farmakoloji. Korona virüsün
yarattığı tehdidin denetim altına alınması, yayılmasının önlenmesi piyasaların
bir miktar toparlanmasına yardım edecek kuşkusuz. Daha zor olanı sorunun kökten
çözülmesini sağlayacak olan aşının bulunması. Aşı bulunduğu anda piyasalar
ralli yapacak. Çünkü o zaman yaşam normale dönecek, işyerleri açılacak ve
sistem çalışmaya başlayacak. Ne var ki aşının bulunup kullanılabilir hale
gelmesinin bir yıl veya daha uzun zaman alacağı tahmin ediliyor.
Bu durumda aşı bulununcaya kadar
yapılacak şey virüsün bulaşıcılığını önleyecek önlemlere ağırlık vermek ve
hastalığı denetim altında tutmak. Sorun da orada. Bu hastalığı denetim altında
tutmak ekonominin çalışmasını önemli ölçüde engelliyor. Yapılacak tek şey ekonominin
daha fazla bozulmasını önleyecek biçimde maliye politikası önlemleri almaya
devam etmek.
Önümüzdeki bir yıllık dönemde
dünyada alınacağı tahmin edilen ekonomi politikası önlemlerini aşağıdaki
tabloda sunuyorum (bunların hepsinin her ülkede aynı şekilde olması söz konusu
değil elbette.)
Para Politikası
|
Maliye Politikası
|
Diğer Politikalar
|
Faiz indirimleri
|
Kamu harcamalarında artışlar
|
İşsizlik önleyici teşvikler
|
Parasal genişleme
|
Vergilerde indirimler
|
Fiyat denetimleri
|
Zorunlu karşılıklarda indirim
|
Vergi ve borç ertelemeleri
|
|
Transfer ödemelerinde artışlar
|
||
Sonuçlar
|
Sonuçlar
|
Sonuçlar
|
Belirli sonuçlar doğurmayacağı kanısındayım. Enflasyonu bu dönemde
değil sonraki dönemde körükler. Çünkü bu dönemde alışveriş düşük.
|
Bütçe açığı artışları
Kamu borçlanması artışı
|
İşsizlikte ortaya çıkabilecek anormal artışları bir dereceye kadar frenleyebilir.
Fiyat denetimleri abartılırsa arz yetersizliği nedeniyle karaborsa
doğabilir.
|
Önümüzde çok zor bir dönem var. İşin
kötüsü bu tabloda sıralanan önlemler bir sonraki döneme de ciddi bir enkaz
devredecek. Özetle söylemek gerekirse dünya uzun süre sıkıntılı bir süreç
yaşayacak.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026147 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.