Faiz İndirerek Krizden Kurtulabilir miyiz?
Fed Faizi Nedir?
İndirilmesi Ne İşe Yarar?
Fed’in faiz oranı, bankalar arası
işlemlerde uygulanacak faizin alt ve üst limitini belirlemekle birlikte diğer
alanlarda uygulanacak faizlerinde belirlenmesinde dolayısıyla ABD ekonomisinin
parasal akımlarının etkilenmesinde büyük rol oynuyor. Fed, bu faizi indirip
yükselterek likiditeyi denetliyor ve bu yoldan ekonomiyi etkileyebiliyor.
Ekonomide harcamalar ve yatırımlar düştüğünde, bir başka deyişle ekonomi büyüme
ivmesini yitirdiğinde Fed faizi düşürerek harcamaları ve yatırımları,
dolayısıyla da ekonomiyi canlandırmaya çalışıyor. Ekonomi ısınmaya başladığında
da tam tersini yaparak faizi yükseltiyor, harcamaları ve yatırımları
frenleyerek ekonominin raydan çıkmasını önlemeye çalışıyor. Bu uygulamaların
temel dayanağı faiz oranının harcamalar, tasarruflar ve yatırımlar için en
temel belirleyicilerden birisi olması. Bu yaklaşıma göre yüksek faiz tasarrufu,
düşük faiz ise harcamayı teşvik ediyor. İlki ekonomiyi soğutmak, ikincisi ise
ısıtmak için gerekli.
Aşağıdaki grafik Fed’in faiz
oranında 1950'lerden bugüne yaşanan gelişmeleri gösteriyor.
Faizin yüksek olduğu veya
yükseldiği yıllar ekonominin ısındığı, enflasyonun yükseldiği, faizin düşük
olduğu ya da düşmeye başladığı yıllar da ekonominin soğuduğu ve enflasyonun
düştüğü dönemleri gösteriyor. 2008 küresel kriziyle sıfır düzeyine indirilen
faiz, bir süre o düzeylerde tutulduktan sonra, ekonominin ısınmaya başlamasıyla
birlikte yükseltilmiş, 2018 sonlarında başlayan soğumayla birlikte tekrar indirilmeye
başlanmış ve bu hafta başı itibarıyla sıfır düzeyine getirilmiş bulunuyor.
Fed Niçin 2 Gün Sonraki Toplantıyı Bekleyemedi de
Faizi Erken İndirdi?
Amerikan Merkez Bankası (Fed), bu
hafta başı itibarıyla faizini (federal funding rate) 100 baz puanlık indirimle
0 – 0,25 aralığına düşürdüğünü ve 700 milyar dolarlık parasal genişleme
programına başladığını açıkladı. Fed’in, normal olarak faiz kararının da
görüşüleceği iki gün sonraki Federal Açık Piyasa Komitesi (FOMC) toplantısını
beklemeden bu kararı almasının temel nedeni Dünya Sağlık Örgütünün (WHO) artık
pandemik olarak tanımladığı korona virüsünün yarattığı olumsuz etki. Dünyanın
her tarafında yaşamı kökünden olumsuz biçimde etkileyen ve henüz çaresi bulunamamış
olan bu virüsün küresel krizden çıkma çabasında olan başta ABD olmak üzere
bütün dünya ekonomilerini olumsuz etkilemesi Fed’in bu acil adımı atmasına yol
açmış görünüyor.
Fed’in bu adımı bir anlamda
paniklemiş bir merkez bankası hamlesi olarak dikkati çekiyor. Burada özellikle
Trump’tan gelebilecek “krizi, faizi indirmeyerek siz çıkardınız” suçlamasını
önlemek için alınmış bir karar görüntüsü var.
Fed’in Faiz İndirmesi ve
Parasal Genişlemeye Yeniden Başlaması Ekonomiyi Toparlamaya Yetecek mi?
2008 yılında başlayan ve farklı
boyutlarda devam eden küresel krizde ABD başta olmak üzere Avrupa, İngiltere ve
Japonya merkez bankaları faiz indirimleri ve parasal genişleme olarak
adlandırılabilecek bir para politikasını uygulamaya soktular. 1929’da başlayan
Büyük Depresyonda uygulanan harcamaları artırma ve vergileri düşürmeye dayalı
canlandırıcı maliye politikasının yerini bu kez genişletici para politikası
almıştı. Uygulamalar, Büyük Depresyondaki uygulamalardan daha uzun bir süreye
yayıldı, kapsamı çok daha geniş oldu ona karşın ABD dışındaki ülkelerde başarılı
olamadı. Bunun temel nedeni küreselleşmenin dayanağı olan sermaye
hareketlerinin serbestliğiydi. Büyük depresyon döneminde büyük ağırlıkla egemen
olan ulusal ekonomi – ulusal önlem dengesi küresel ekonomi – küresel önlem
dengesine evrilmişti. Yani önlemlerin bütün dünyayı kapsayacak biçimde
koordineli uygulanması gerekiyordu. Bu, hiçbir zaman yaşama geçirilemedi. Buna
karşın ABD ekonomisi ciddi bir toparlanma gösteriyordu. Korona virüsün ortaya
çıkıp yaygınlaşması bu toparlanmayı tersine çevirdi. Çünkü insanlar harcamaları
keserek evlerine kapanmak zorunda kaldılar. Harcamaların kesildiği yerde talep
hızla düşer. Talebin düştüğü yerde arzın eski düzeyde devam etmesi mümkün
olmayacağı için üretim de hızla düşer. İnsanlar dışarıda yemek yemeği, eğlence
yerlerine gitmeyi, tatilde bir yerlere gitmeyi, hatta alışveriş yapmayı
bırakıyorlar.
İşte bu aşamada Fed faiz indirimi
ve parasal genişlemeye gitti. İnsanlar bırakın bu krizden fırsat çıkarıp
yararlanma peşine düşmeyi evlerinden çıkamaz aşamaya gelmişlerken faiz indirimi
ve parasal genişlemenin yararı olur mu kimse bilmiyor. İnsanlar yüksek faizle
borçlandıkları için harcama yapmıyor değiller, sokağa çıkamadıkları için
harcama yapmıyorlar. Bu sorunu faizle ya da parasal genişlemeyle çözmek mümkün görünmüyor.
Sorunun çözümü virüse karşı aşı geliştirebilmek. Ondan sonra faiz indirimleri
ve parasal genişleme ekonomiyi canlandırmaya yarayabilir.
Fed’in panikle alelacele faiz
indirmesi tam tersine panik havasını artırdı.
Çıkışın Yolu
Korona virüs sorununun nasıl
çözüleceğini bilmiyorum. Bu benim uzmanlık alanımın dışında bir konu. Aşı mı
geliştirilir yoksa sürekli mutasyona uğradığı söylenen virüs aşıyla da
çözülemez durumda mıdır bilmiyorum. Ben de sizin gibi bu görüşleri medyadan
izleyerek anlamaya çalışıyorum. O nedenle çıkışın yolu başlığını taşıyan bu
bölümde söyleyebileceklerim virüs olayı çözüldükten sonraki ekonomik yapıyla
sınırlı.
Küresel sistemin önceki ulusal
sistemlerden en belirgin farkı sermaye hareketlerinin serbestliği. Para,
dilediği anda hiçbir engelle karşılaşmadan uluslararası alanda seyahat
edebiliyor. Bu büyük özgürlük biri olumlu biri olumsuz iki önemli değişim
getirdi kapitalist sisteme: (1) Piyasalar daha fazla esneklik kazandı. (2)
Riskler bir ülkeden ötekilere kolayca bulaşabilir hale geldi. İlk zamanlar işin
olumlu yanı ağırlık kazanmışken 2008’den başlayarak olumsuz yanı öne geçti
Korona virüs meselesi
kapitalizmin aşırı kazanca dayalı, kurallara bağlıymış gibi görünen ama
kuralları çeşitli araçlarla çiğneyebilen, şişirilmiş değerler yaratan, hırs
yüklü yapısını temelinden sarstı. Sistem, virüs sorunu çözülse bile artık
eskisi gibi faizi düşürerek ya da likiditeyi bollaştırarak eski günlerine
dönecek gibi görünmüyor.
Bu tür olaylarda sistemin
çökmemesini sağlamanın yolu kapitalizmin yapısal reformlara girmesinde
görülüyor. Bizdeki yapısal reform ihtiyacından farklı bir durum bu. Her şeyden
önce ne pahasına olursa olsun büyüme peşinde koşma hırsının dizginlenmesi için
kurallar geliştirilmesi gerekiyor. Bunun söylendiği kadar kolay olmadığını
biliyorum. Ama işin zorluğu söylenmesini engellememeli. İkinci olarak da
sermaye hareketleri serbest kalacak yani küresel sistemde kalmaya devam
edilecekse o zaman küresel kurallar devreye sokulmalı. G 20 toplantılarında
olduğu gibi asla sonuçlanmayan temennilerle yetinilmemeli.
Türkiye açısından durumda bir
değişiklik yok. Bir süre sonra virüse çare bulunduğunda bugün kabuğuna çekilip
büzülen sermaye, biz ne kadar hırsları dizginlemekten söz etsek de yine aynı
hırsla para kazanmanın yollarını arayacak. Üstelik bu defa bu arayış, bu
dönemde edilen zararları da çıkarmayı amaçlayacağı için daha fazla hırs yüklü
olacak. Bu arada Türkiye parlamenter sisteme dönüş, hukukun üstünlüğü, bilimsel
eğitime geçiş, yurtta ve dünyada barış ilkesine dönüş gibi ekonomi dışı yapısal
reformları yapabilirse ciddi biçimde yabancı sermaye çeken ülkelerinden biri
konumuna geçebilir.
Şimdiye kadar dünyayı tarım
devrimi, sanayi devrimi, bilişim devrimi, sermaye hareketlerinin serbest
kalması gibi devrimler değiştirdi. Bu kez korona virüsü değiştirecek dünyayı.
Kapitalizm ayakta kalır mı bilmiyorum. Son derecede büyük bir esnekliğe hatta
şekil değiştirme becerisine sahip olduğu için farklı bir görünümde devam
edebilir. Ama ne olursa olsun korona virüs dünyayı değiştirecek. İşlem (günlük
ihtiyaçlara harcama) ve spekülasyon (para kazanmak için yatırım) güdüsüyle para
tutmak ikinci plana düştü. Artık ihtiyat (gelecek ve sağlık için para saklama)
güdüsü ön planda. Bu dönem geçtikten sonra bile bu güdünün etkisi kolay
değişmeyecek. O nedenle kapitalizm insanlara para harcatıp da büyüme modelini
değiştirmek zorunda. Artık yavaş büyüme dönemine girdik.
faiz konusunda
Türkiye Niçin Dünyanın En Pahalı Borçlanan Ülkelerinden Biri?18 Ağustos 2026Vade Sonunda Dolara Dönülürse Kazanç Ne Olur? 15 Haziran 2026Yüksek Faiz Düşük Kur16 Nisan 2026LIBOR'un Yerini RFR'ler Aldı30 Mart 2026127 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.