Çözüm Modern Para Teorisinde mi?
Modern Para Teorisi
Küresel kriz karşısında neoklasik ekonomi teorisi kökenli ana akım
yaklaşımın yetersiz kaldığı görüldüğünde geliştirilen teorilerden birisi olan modern
para teorisi, sermaye hareketlerinin serbest olduğu (küreselleşmiş bir dünyada)
paraları rezerv para statüsünde olan ülkelerin bütçe açığı vererek ve para
basarak ekonomiyi yönlendirmelerinin enflasyon gibi sorunlar yaratmayacağını
anlatan bir teori.
Modern para teorisi, vergi toplamadan kamu harcaması yapılmaması ilkesinin
doğru olmadığını savunuyor. Tam tersine önce harcama yapılmasını sonra bu
harcamaların yarattığı gelirden ve işlemlerden vergi alınması gerektiğini öne
sürüyor.
Modern para teorisiyle ana akım ekonomi teorisinin yaklaşımları arasındaki
farkı özet bir tablo yardımıyla gösterelim:
Modern para teorisi yaklaşımı 2008’de başlayan küresel kriz sonrasında ABD,
Euro Bölgesi, Japonya ve İngiltere gibi ekonomilerde uygulama alanı buldu. Bu
ülkelerde merkez bankaları parasal genişlemeye giderek piyasada daha önce
kurumlar tarafından satın alınmış bulunan hazine tahvilleri ve bazı kurum
tahvillerini satın aldılar. Bu yolla piyasaya likidite verdiler. Böylece modern
para teorisinin önce harcama yapıp sonra vergi alma ilkesini bir ölçüde yaşama
geçirdiler. Bir ölçüde diyorum çünkü teorinin öngörüsü parasal genişlemeden çok
mali genişleme idi. Bu uygulama, şu ana kadar, teoride öngörüldüğü gibi
sonuçlar verdi ve enflasyon yaratmadı.
Aşağıdaki grafik 2008 – 2018 arasında üç gelişmiş ekonomide enflasyonun
gidişini sergiliyor:
Bu üç büyük ekonomide 2008 yılından bu yana parasal genişleme olağanüstü
derecede artmış olmasına karşılık enflasyon oranları, grafikten görüleceği
gibi, normal kabul edilen sınırların üzerine çıkmamış, hatta altında kalmış
bulunuyor. Aynı durum parasal genişlemeye başvuran İngiltere’de de benzer bir
görünüm sergiliyor.
Modern Para Teorisi Küresel Bir Değer Taşıyor mu?
Gelişmiş ülkelerin uyguladığı parasal genişleme gelişmekte olan ülkelerde
henüz uygulanmadı. O nedenle bu ülkelerde enflasyonda görülen sınırlı artışlar
kendilerinden değil, gelişmiş ülkelerin yaptığı parasal genişlemenin yarattığı
likiditenin bu ülkelere yüksek getiri elde etmek üzere gelmesinden kaynaklandı.
Doğal olarak bu akım, enflasyon üzerinde doğrudan parasal genişleme gibi yüksek
bir etki yaratmadı.
Ekonomi bilimini iki büyük başlık altında inceliyoruz: (1) Ekonomi teorisi,
(2) Ekonomi politikası. Her iki başlığın altında da birçok alt başlık var.
Ekonomi teorisi bağlı olduğu ideolojinin uygulandığı olduğu yerlerde geçerli
olan bir bilim dalı. İdeolojiyle yakından ilgili. Kapitalist sistem egemense
yani piyasa ekonomisi düzeni varsa o zaman bugün kullandığımız neoklasik
ekonomi teorisi büyük ölçüde geçerli. Buna karşılık sosyalist sistem egemense,
bir başka deyişle piyasa ekonomisinin yerini merkezi planlama ekonomisi almışsa
o zaman bugün kullandığımız teoriler geçerliliğini yitiriyor. Bir de ahbap
çavuş kapitalizmi var. Orada ekonomi teorisi büyük ölçüde geçersiz hale
geliyor.
Ekonomi biliminin ideolojiye bağlı küreselliğine karşılık ekonomi
politikasının küresel geçerliliği hiçbir biçimde söz konusu değil. Bunun
ideolojiyle de ilgisi yok. Bu geçersizliğin nedeni dünyanın farklı yerlerinde
ekonomik ve sosyal koşulların farklı olması, insan ve toplum yapısının,
geleneklerin, anlayışların, yaklaşımların aynı olmaması. Bir İngiliz ile bir
Japon’un ya da bir Türk ile bir Hintlinin yaşama bakışı, yetişme tarzı, yaşamı
algılayışı farklı olduğu gibi yaşadıkları ülkelerin koşulları da çok farklı. Bu
durumda bir yerde uygulanan ekonomi politikasının bir başka yerde aynen uygulanması
durumunda aynı sonuçları vermesi beklenemez.
Modern para teorisi, adına bakıldığında, ekonomi teorisinin bir parçası gibi
görünse de aslında ekonomi politikasının bir parçası. O nedenle küreselliğinin geçerli
olup olmadığına, her yerde uygulanıp uygulanamayacağına bakmak gerek. Bu
teorinin uygulandığı ülkelere yani parasal genişlemeye başvurmuş olan
ekonomilere baktığımızda teorinin doğru işlediğini görebiliyoruz. Bu ülkelerin
birtakım ortak özellikleri var. Örneğin hepsinin para birimi (Dolar, Euro,
Pound, Yen) rezerv para niteliği taşıyor. Bir başka deyişle bu ülkeler kendi
bastıkları parayla kendi iç ve dış borçlarını ödeyebiliyor ve paraları bütün
dünyada ödeme aracı olarak kabul ediliyor. Basıp dağıttıkları paraların bir
bölümü sermaye hareketlerinin serbest kalmış olmasından yararlanarak dünyaya
çıkıyor, ülkede kalmıyor. Bu teori, sermaye hareketlerinin serbest kalmasından
önce yaşama geçirilmiş olsaydı her yerde enflasyon patlaması yaşanırdı. Zaten
geçmişte benzeri uygulamalar hep enflasyonun yükselmesiyle sonuçlandı.
Bu aşamada kritik soru şudur: Acaba parası rezerv para olmayan,
dolarizasyon etkisinde bulunan, enflasyon oranı yüksek olan bir ekonomide
parasal genişleme olursa ne olur? Bu ekonomilerde parasal genişlemenin,
enflasyonun yükselmesine ve paranın dış değerinin daha düşerek dolarizasyona
dönüşün artmasına yol açacağını düşünüyorum. Çünkü bu ekonomilerin paraları
rezerv para değil. Dolayısıyla bastıkları para ülke dışında geçerliliği olmayan
bir para. Yani bu ülkeler ne kadar para basarsa bassın dışticaret işlemlerini
yürütebilmek, dış borçlarını ödeyebilmek için dışarıdan döviz bulmak
zorundalar. Bu da para arzının artırılması halinde paralarının önce dış sonra
da iç değerini yitirmesine yol açacak gelişmeler yaratır. Bu çerçeveden
bakılınca parasal genişlemenin, parası rezerv para olmayan, dolarizasyona maruz
ve enflasyonu yüksek olan gelişme yolundaki ülkelerde modern para teorisinin
ortaya koyduğundan farklı olarak enflasyonun yükselmesine neden olacağını söylememiz
mümkün.
Bu durumda modern para teorisi parası rezerv para konumunda olan,
dolarizasyon etkisinde olmayan ve düşük enflasyonlu gelişmiş ekonomiler için
geçerli, buna karşılık parası rezerv para olmayan, dolarizasyon etkisi altında
bulunan ve enflasyonu yüksek olan gelişme yolundaki ekonomilerde geçerli
olmayan bir teoridir. Bu açıdan da küresel olmayan bir yaklaşımdır.
Bugün Küresel Geçerliliği Olup Olmadığına
Bakılmaksızın Modern Para Teorisine Başvurma Zamanıdır
Bütün bu gerçeklere karşılık korona virüsün yarattığı olağanüstü koşullar
enflasyon tehdidini ikinci plana itmiş bulunuyor. Konu artık enflasyonun
denetimi olmaktan çıkmış, yaşamı kurtarmaya, ekonomilerin batmasını önlemeye
gelmiş durumda. Türkiye ne yazık ki ‘kefen parası’ olarak kabul edilen Merkez
Bankası’nın ihtiyat akçesini ve kârını, gerekliliği son derecede tartışmalı
olan Ortadoğu savaşları nedeniyle kullandı. Elde kullanılabilir kaynak olarak
yalnızca işsizlik fonundaki kaynak kaldı. O kaynağın bu ekonomik koşullar devam
ettiği sürece giderek artacağı tahmin edilen işsizler için kullanılacağı
düşünülürse genel çözüm için yararı olacağı beklenemez.
Eğer IMF’ye başvurarak Fon’un
korona virüsten etkilenen ülkeler için ayırdığı Hızlı Kredi İmkânından (Rapid
Credit Facility) yararlanılması düşünülmüyorsa geriye tek çözüm olarak para
basmak kalıyor. Yasa değişikliği yapılarak belirli bir süre ve miktarla sınırlı
olmak üzere hazineye merkez bankasından ‘kısa vadeli avans’ kullanım imkânı
verilebilir. Kullanılacak bu miktara gösterge faiz uygulanması ve kullanım
tarihini izleyerek örneğin bir yılın sonunda geri ödenmesi koşulu
getirilebilir. Bu, para basmak demektir. Buna karşılık borç olarak verileceği ve
faiz uygulanarak bir yılda geri ödeneceği için enflasyonist etkisinin,
ekonominin çökmeye başladığı, talebin düştüğü bu ortamda minimum düzeyde
kalacağını tahmin etmek yanlış olmaz.
para teorisi konusunda
Para Teorisi ve Politikası Üzerine Düşünceler 24 Haziran 2021151 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.