ABD, Son Bağımsız Kaleyi de Düşürmek Üzere
Kapitalist sistemin temel
kabullerinden birisi Adam Smith ve özellikle David Ricardo’dan beri
‘uluslararası ticaretin gelişmesi ve artmasının uluslararası refahı artıracağı’
öngörüsüdür. Bu genel kabule uygun bir uluslararası anlaşmalar ve
organizasyonlar çerçevesi oluşturulması düşüncesi ilk kez II. Dünya Savaşı’nın
sonlarına doğru yaşama geçirildi ve 1944 yılında toplanan Bretton Woods
konferansında üç uluslararası kuruluş gündeme geldi: IMF, Dünya Bankası ve
Uluslararası Ticaret Örgütü (ITO.) Bunlardan IMF; ödemeler dengesi krizine
giren ve o nedenle uluslararası ticaretten çekilen ülkeleri yeniden sisteme
sokabilmek ve karşılıklı ithalat kısıntılarını önlemek için, Dünya Bankası; savaşta
yıkılan Avrupa’yı onaracak destekleri sağlayarak Avrupa’nın uluslararası
ticaretin dışında kalmasını önlemek amacıyla kuruldu. Avrupa toparlanıp da
desteğe ihtiyacı kalmayınca Dünya Bankası bu kez gelişmekte olan ekonomilerin
altyapı ve sektörel sorunlarına destek sağlayarak onların uluslararası
ticarette daha fazla yer almasını sağlama amacına yöneldi. ITO ise özellikle
ABD’nin çeşitli konulardaki karşı çıkışları nedeniyle ötekiler gibi
organizasyonel bir yapıda kurulamadı, buna karşılık Ticaret ve Tarifeler Genel
Antlaşması adı altında (GATT) bir uluslararası ticaret anlaşması imzalandı.
Türkiye 1951 yılında GATT’a katıldı. 1995 yılında Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ)
kuruldu ve GATT’ın yerini aldı. Bugün Dünya Ticaret Örgütü’nün, küresel
ticaretin yüzde 98’ini yürüten, toplam 164 üyesi bulunmaktadır. Türkiye DTÖ’ye
1995 yılında üye oldu.
DTÖ’nün temel görevleri; çok
taraflı ticaret görüşmelerini yönetmek ve uygulamak, uluslararası ticaret
anlaşmazlıklarına yol açan sorunlara çözüm aramak, ulusal ticaret
politikalarının uluslararası ticarete uyumunu denetlemek ve bu amaçlar
doğrultusunda küresel ekonomi politikalarının düzenlenmesi ve
yönlendirilmesinde görevli uluslararası kuruluşlarla iş birliği yapmak olarak
sıralanabilir. DTÖ bu görevleri çerçevesinde fikri mülkiyet haklarından tekstil
ticaretine, gıda güvenliğinden hizmetler ticaretine kadar birçok alanı kapsayan
ve üye ülkelere birtakım taahhütler yükleyen anlaşmalarla çalışmaktadır. DTÖ
nezdinde yapılmış uluslararası anlaşmaların en önemli kurallarından birisi GATT
düzenlemelerinden beri gelen ‘ayırım yapmama’ ilkesidir. Buna göre ithalat ile
yerli üretim arasında bir ayırım yapılması yasaktır.
DTÖ’nün en üst yetkili organı
Bakanlar Konferansıdır. Üye ülke temsilcilerinden oluşan bu kurul iki yılda bir
toplanır ve çok taraflı ticaret görüşmeleriyle ilgili kararları alır. Genel
Konsey (aynı zamanda anlaşmazlıkların çözüm organıdır), günlük rutin işleri
Bakanlar Konferansı adına yapar. Genel Konsey’in yetki devri yaptığı üç organ
vardır: Mal Ticareti Konseyi, Hizmet Ticareti Konseyi ve Fikri Mülkiyet Hakları
Konseyi. Uyuşmazlığa taraf olanlar DTÖ’nün kararı üzerine temyiz yoluna
gidebilirler. Temyiz başvuruları Genel Konsey (Anlaşmazlık Çözüm Organı)
tarafından oluşturulan Daimî Temyiz Organına gider. Daimî Temyiz Organı, DTÖ
üyelerini temsil eden ve hiçbir hükümete bağlı olmayan, uluslararası ticaret ve
hukuk alanında tanınmış 7 kişiden oluşur. Bu üyeler 4 yıl görev yaparlar ve bir
kez daha atanabilirler.
Bir uyuşmazlık hali ortaya
çıktığında temyiz organında rotasyon usulü ile belirlenen 3 üye uyuşmazlığı
inceleyip karara bağlıyor. Dolayısıyla temyiz organında karar alınabilmesi için
en az üç üyenin oyu gerekiyor.
DTÖ’nün kuruluşundan bu yana
temyize giden uyuşmazlıkların yarıdan fazlasını ABD aleyhindeki uyuşmazlıklar
oluşturuyor. ABD, uzun süredir bu uyuşmazlıklarla ilgili olarak verilen temyiz
kararlarını beğenmiyor ve o nedenle de temyiz organına yapılacak yeni üye atamalarını
veto ediyor. Bugün itibarıyla Daimî Temyiz Organında görev yapan üyelerin altısının
süreleri tamamlandığı halde atama yapılamaması nedeniyle yerleri boş duruyor ve
karar yeter sayısını yitiren organ karar alamaz durumda bulunuyor. Sorunun
çözümü için çeşitli seçenekler üzerinde çalışılıyor olsa da DTÖ’nün bağımsız
yapısını koruma umudu giderek azalıyor.
Küreselleşme sonrasında IMF ve
Dünya Bankası kota ve sermaye artırımı yapmak istediklerinde en yüksek paya sahip
olan ABD’nin engellemesine takılmaya başlamışlardı. ABD, o zamana kadar
süregelen bağımsız yapılarından hoşnut olmadığı için bu kurumları yönlendirmesi
altına almaya çalışıyordu. 1990’lardan itibaren adım adım bu planını devreye
sokan ABD sonunda bu kurumları egemenliği altına aldı ve ancak ondan sonra kota
ve sermaye artırımlarını onayladı. Bu hamleler sonrası bu iki kuruluş bağımsızlıklarını
yitirdiler ve ABD Hazinesinin görünürde olmasa da gerçekte birer bağlı kuruluşu
haline geldiler. Bu son gelişmelere bakılınca DTÖ’nün de ABD Dışticaret
Temsilciliğinin (USTR) bağlı kuruluşu olmaya doğru sürüklendiği anlaşılıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026204 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.