Washington Uzlaşısının 30 Yılı
Bugünün dünya ekonomik düzenine
biçim veren neoliberal yaklaşımlar 1970’lerde ortaya çıkmaya başladı ve
1980’lerden itibaren yaygınlık kazandı. Sovyet sisteminin dağılmaya
başlamasıyla birlikte bu yaklaşım, iktisatçı John Williamson tarafından, 1989
yılında Washington Uzlaşısı (Washington Consensus) adı altında 10 ilke altında
toplandı ve bu ilkeler o tarihten sonra neoliberal yaklaşımın 10 Emiri haline
geldi. Giderek bağımsızlıklarını yitiren ve ABD Hazine Bakanlığı’nın güdümü
altına giren IMF ve Dünya Bankası, gelişmekte olan ülkelerle program kredisi ilişkisi
kurduklarında bu çerçeveyi dayattı.
Washington Uzlaşısının on temel
ilkesini şöylece sıralamak mümkündür: (1) GSYH’ye oranla büyük sayılacak mali
açıkları önleyecek bir maliye politikası izlenmeli. (2) Kamu harcamaları,
sübvansiyonlardan, ilköğretimin, temel sağlık sisteminin ve altyapı yatırımlarının
desteklenmesi gibi büyüme odaklı ve fakirleri koruma amaçlı alanlara kaydırılmalı.
(3) Vergi tabanının yaygınlaştırılmasını ve ılımlı marjinal vergi oranlarını sağlayacak
bir vergi reformu yapılmalı. (4) Faiz oranları piyasada belirlenmeli ve reel
faiz çok yüksek olmasa da pozitif bir değer taşımalı. (5) Döviz kurları
rekabetçi olmalı. (6) Kota gibi niceliksel kısıtlamaların kaldırılmasını
öngörecek biçimde ithalat serbestleştirilmeli, ticareti korumaya dönük kararlar
düşük ve tekdüze tarifelere dayandırılmalı. (7) Ülkeye yönelik doğrudan yabancı
sermaye yatırımları serbestleştirilmeli. (8) Kamu iktisadi teşebbüsleri
özelleştirilmeli. (9) Güvenlik, çevre koruma, tüketiciyi koruma ve finansal
kuruluşların ihtiyat amacıyla gözetimini hedefleyen kurallar dışında kalan ve piyasaya
girişi ve rekabeti engelleyen kurallar kaldırılmalı. (10) Mülkiyet hakları için
yasal güvenlik sağlanmalı.
Washington Uzlaşısı adı altında
toplanan bu on ilke, özellikle gelişmekte olan ülke iktisatçıları tarafından
ağır biçimde eleştiriliyor. Oysa bu ilkelerin çoğu son derecede doğru ilkeler.
Bu on ilke arasında yalnızca özelleştirme ve sübvansiyonların (özellikle tarıma
yönelik olanlarının) kaldırılması gibi öneriler tartışılabilir. Ötekilerin
tartışılır yanı yok. Buna karşılık acaba bu ilkeler bir toplumda gerçek anlamda
demokrasi, yargı bağımsızlığı, hukukun üstünlüğü, rekabet eşitliği, liyakatin
öne çıkması, doğru, bilimsel ve kaliteli bir eğitim gibi temel alt yapıdan önce
gelmesi gereken şeyler mi? Ya da onlar inşa edilmeden ve yerleşmeden bu
ilkeleri yerleştirip yaşatmak mümkün mü? Yanıtlanması gereken sorular bunlar.
Bu soruların dışında doğrudan
ekonomi alanından kaynaklanan bazı başka sorular da var. Dünya, Milattan (0
yılından) 2004 yılına kadar, yani 2004 yılda toplam 43 trilyon dolar GSYH
yaratmış. 2019 yılının GSYH’si 86 trilyon dolar. Bir başka deyişle dünya 2004
yılda yarattığı GSYH büyüklüğünü son 15 yılda ikiye katlamış. Bugün yaşanan
sıkıntıların temelinde bu yatıyor. Kapitalizmin yarattığı açgözlülük ve
dizginlenemez büyüme hırsı, doğanın bozulmasına, ormanların, tarım alanlarının
yok edilip binalara dönüşmesine özetle geleceğin kararmasına aldırmadan müthiş
bir tüketim – üretim çarkı yaratıyor. Bu çark, her şeyi öğütüyor. Önceki
dönemlerde çok daha denetimli büyüyen kaydi para denetimden çıkıyor, türev ürünler
biri on göstererek büyümeyi özendiren bir ortam yaratıyor. Bunlar kuşkusuz
doğru kullanıldığında yararlı olacak araçlar. Ne var ki bu on ilke arasında doğru
kullanımı nasıl denetleneceğine ilişkin bir ipucu bile yok. Denetimin zayıfladığı yerde yasa
dışılığın, bilemediniz ahlaksızlığın ortaya çıkması kaçınılmaz oluyor.
Washington Uzlaşısı, daha fazla
büyümeye yönelik ekonomik koşullar için altyapı değişikliğine ağırlık vermeden
önce demokrasinin yaygınlaştırılması, yargının ve denetimin
bağımsızlaştırılması, eğitimin bilim temeline oturtulması konularına ağırlık
verseydi bugün çok daha iyi bir dünyada yaşıyor olacaktık.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026165 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.