Para politikası nedir ve bu politikayı uygulamak
kimin görevidir?
Para politikası; ekonomik büyüme,
istihdam artışı ve fiyat istikrarı gibi hedeflere ulaşabilmek için parayı araç
olarak kullanarak ekonomik kararları ve dolayısıyla ekonominin gidişini
etkilemeye yönelik olarak yapılan uygulamaları ifade eder. Para politikası
uygulaması genel olarak merkez bankalarına ya da para otoritesi olarak
adlandırılan kuruluşlara bırakılır. Bu kuruluşlar, para basımını siyasetin
değil ekonominin gereksinimlerine göre ayarlayabilmek için yine genel olarak
siyasetten bağımsız tutulurlar.
Türkiye’de merkez bankasının (TCMB)
temel amacı, dünyadaki birçok merkez bankasında olduğu gibi, fiyat istikrarını
sağlamak olarak belirlenmiştir. Buna ek olarak TCMB’nin bu amaca ulaşmak için
kullanacağı para politikası araçlarını bağımsız olarak belirleyeceği ve
uygulayacağı da yasada vurgulanmıştır. Bu belirleme TCMB’nin başka bir hedefe
yönelmeyeceği, elindeki para politikası araçlarını bağımsız olarak yalnızca bu
amaca yönelik olarak kullanacağı anlamına gelir.
Eski (Geleneksel) Para Politikası Araçları
Merkez bankaları, küresel
krize gelinceye kadar para politikasını başlıca üç araçla yönetti: Faiz
politikası, açık piyasa işlemleri (APİ) ve karşılıklar politikası.
(1) Faiz politikası: Merkez
bankaları, bankalarla para alışverişinde uyguladığı faizleri değiştirerek
piyasa faizlerini etkilemeyi hedeflemesine faiz politikası deniyor. Merkez
bankalarının bankları fonlamakta ya da bankaların birbirini fonlamasını
sağlamakta kullandığı faiz, bankaların maliyetini etkilediği için onların da
faizlerini şekillendirir.
TCMB’nin çeşitli işlemleri
için uyguladığı farklı faiz oranları söz konusu. Bunları sıralayalım:
Bir hafta vadeli repo
işlemlerine uygulanan faiz (politika faizi): TCMB, 1 hafta vade ile
repo ihalesi açıyor, bankalar ellerindeki tahvil ve bonoları TCMB’ye verip
karşılığında para alıyorlar ve vade sonunda parayı iade edip kağıtlarını geri
alıyorlar. TCMB bu araçla banka ve finans kurumlarının piyasada uyguladığı faiz
oranlarını, bankalardan alınan kredilerin miktarını, hisse senedi ve döviz gibi
varlıkların fiyatlarını etkileyebiliyor.
Gecelik işlemlerde
uygulanan faiz (gecelik faiz): TCMB’nin, gecelik olarak borç almak ya
da ellerinde kalan paraları gecelik olarak borç vermek isteyen bankalara
uyguladığı faize bu adlar veriliyor. TCMB, bu yolla ikincil piyasada oluşan
kısa vadeli faiz oranlarını, döviz kurlarını ve kredilerin büyüme hızını
etkileyebiliyor.
Geç likidite penceresi
faizi: Hesaplarını kapatmak ya da ellerinde bulunan parayı borç vermek için
son ana kadar bekleyen bankalara uygulanan caydırıcı faiz oranlarını kapsayan
bir uygulamadır. Bu uygulamada saat 16.00 ile 17.00 arasında yapılıyor.
(2) Açık piyasa işlemleri
(APİ): Merkez Bankası’nın bankalardan ve diğer kurumlardan tahvil,
bono veya diğer menkul değerleri satın alması ya da tersine onlara tahvil, bono
veya menkul değerleri satması eylemine açık piyasa işlemi adı veriliyor. Bu
alım ve satımlar kesin alım veya satım olabileceği gibi geri alım veya satım
vaadiyle (repo ve reverse repo) yapılan alım ve satımlar da olabilmektedir.
Merkez Bankası açık piyasa
işlemlerine başvurmak suretiyle piyasadaki para miktarını (likiditeyi)
ayarlayabilmektedir. Tahvil vb gibi kağıtları satın aldığında piyasaya likidite
vermiş, geri sattığında ise piyasadan likidite çekmiş olur. Bu yolla piyasadaki
para miktarını etkileyerek talep üzerinde oluşan baskıları denetleyebilmekte ve
enflasyonist ya da deflasyonist gidişe müdahale edebilmektedir.
(3) Karşılıklar politikası: Bankalar
topladıkları mevduatın Merkez Bankası tarafından belirlenen oranda belirli bir
miktarını, ileride karşılaşabilecekleri zorluklarda talep edip kullanabilmek için
Merkez Bankasına yatırmak zorundadırlar. Buna zorunlu karşılıklar, bunun
miktarını belirlemeye yarayan orana da karşılık oranı adı veriliyor. Merkez
Bankası’nın, karşılık oranını artırıp azaltarak bankaların açabileceği kredi
miktarını ve maliyetini etkilemesi eylemine de karşılıklar politikası adı
veriliyor.
Merkez Bankaları, bankalardan
aldıkları bu karşılıklar için belirli bir faiz ödeyebilecekleri gibi herhangi
bir ödeme yapmayabilirler.
Eğer bir ülkede para ikamesi
(yani yabancı paraların da yerli parayla birlikte kullanımı ya da banka
hesaplarında bulunması) yaygınsa Merkez Bankaları bu mevduatın karşılığını
yerli para ile isteyebileceği gibi o para cinsinden de isteyebilir. Hatta yerli
para cinsinden karşılıkların bir bölümü ya da tamamı için karşılıkları yabancı
para cinsinden ödeme opsiyonu tanıyabilir.
TCMB, bankaların TL mevduatına
ödemek zorunda oldukları zorunlu karşılıkların bir bölümünü yabancı para veya
altınla ödemelerine izin verilmesi bankalar açısından TL likiditesini artırmış
oluyor. Günlük işlemlerini ağırlıklı olarak TL ile yapan bankalar açısından TL
fonlama maliyeti de düşmüş oluyor. Bu uygulamanın TCMB açısından yararı ise
başlıca üç noktada toplanıyor: (1) TCMB bu yolla döviz rezervlerini artırmış
oluyor. (2) Döviz piyasasında likidite azaltılmış ve dolayısıyla para
ikamesinin etkisi düşürülmüş oluyor. (3) Sermaye akımlarının gelişimine yanıt
vermek kolaylaşıyor. TCMB bu aracı kullanarak Türkiye’ye giren sıcak parayı
çekmiş ve döviz piyasasında fiyatları dengelemiş oluyor. Eğer sıcak para çıkışı
söz konusu olursa uygulamayı tersine çevirerek döviz sıkıntısını hafifletme
imkanına kavuşmuş oluyor.
Bu üç araç yanında merkez
bankalarının zaman zaman başvurduğu bazı araçlar da var. Bunları da geleneksel
para politikası araçlarını destekleyici araçlar arasında sayabiliriz: Kur
politikası, para basma ve açık sözlülük politikası.
(4) Kur politikası: Merkez
Bankası’nın TL’nin dış değerini ayarlamaya yönelik olarak bir müdahalesi söz
konusuysa kur politikasından söz edilebilir. Bu tür müdahaleler daha çok
kurlarda yüksek oranlı dalgalanmalar ortaya çıktığında bu dalgalanmaları
yönetebilmek amacını güdüyor.
TCMB, geçmiş uygulamalarında bu
tür kur dalgalanmalarında piyasaya döviz satarak ya da piyasadan döviz alımı
yaparak kura müdahale yoluna gitmiştir. Günümüzde karşılıklar politikası
çerçevesinde uygulanan rezerv opsiyon mekanizması da (yani TL zorunlu
karşılıklar yerine dövizle ödeme yapmak) aynı amaca hizmet ediyor.
(5) Para basma: Merkez
Bankası’nın piyasadaki likiditeyi artırarak sorunları çözmeye yönelmesi halinde
piyasaya yeni para sürmesi eylemini bir politika gibi kullanması söz konusu
olabilir. Bu politika, farklı isimler altında uygulansa da aslında yeni para
politikasının temelini oluşturuyor.
(6) Açık sözlülük politikası: Merkez
Bankası’nın ileride yapacaklarını açıklayıp beklentileri etkileyerek para
politikasına yön vermesi hali olarak tanımlanabilir.
Yeni (Gelenek Dışı) Para Politikası Araçları
2008’de başlayan küresel
krizle birlikte para politikasına birçok yeni araç girdi. Bunlardan bazıları
geleneksel araçların şekil değiştirmiş haliydi, bazıları da tamamen yeniydi.
Bunları şöyle sıralayabiliriz: Niceliksel parasal gevşeme, niceliksel kredi
gevşemesi, sıfır ya da negatif faiz politikası, makro ve mikro ihtiyati
önlemler ve ileriye dönük rehberlik (forward guidance.)
(1) Niceliksel parasal gevşeme: Geleneksel
para politikası araçlarıyla ekonominin canlandırılmasının mümkün olmadığı
hallerde uygulanan bir para politikası aracıdır. Bu politika çerçevesinde
merkez bankaları, bankaların ve diğer kurumların ellerinde bulunan finansal
varlıkları (tahvil, bono, varlığa dayalı menkul kıymet vb) satın alarak
karşılığında bu bankalara ve kurumlara para verirler. Böylece ekonomiye bir
miktar yeni para enjekte edilmiş olur. Küresel kriz boyunca ABD Merkez Bankası
Fed, Avrupa Merkez Bankası AMB ve İngiltere Merkez Bankası BOE tarafından
uygulanmış bir politikadır.
Bunun para basmaktan tek farkının
tahvil, bono gibi bir karşılığının olmasıdır. Para basmada basılıp da piyasaya
sunulan paranın karşılığında tahvil, bono gibi bir menkul değer alınmamaktadır.
Bu yönüyle niceliksel gevşemenin para basmaya göre daha sınırlı enflasyonist
etki yaratması beklenir. Uygulamada da böyle olmuş, ABD, İngiltere, Avrupa ve Japonya’da
yaygın kullanım alanı bulmuş olmasına karşın enflasyon yaratmamıştır.
Niceliksel parasal gevşeme adı ve
biraz içeriği değişmiş olsa da eski sette yer alan para basmadan çok da farklı
bir araç değildir. Para basmada karşılığında bir şey alınmadan para piyasaya sürülür, niceliksel gevşemede piyasadaki tahvil ve bonolar satın alınarak
karşılığında piyasaya para sürülür.
Öte yandan niceliksel parasal
gevşeme APİ ile de çok benzerlik gösteriyor. Bu benzerliğe karşın ikisi
arasında üç önemli fark var: (1) APİ hisse senediyle de yapılabiliyor,
niceliksel gevşemede tahvil ve bono alınıyor. (2) APİ genellikle daha kısa
süreler ve esas olarak piyasadaki likiditeyi düzenlemek için yapılıyor.
Niceliksel gevşeme daha uzun süreli (tahvil ve bononun vadesi sona erene kadar
gidiyor) yapılıyor ve amacı talebi destekleyerek ekonomiyi canlandırmak. (3)
APİ'de tahvil vs alınıp para verildiğinde süre sonunda tekrar değiş tokuş
yapılıyor yani para geri alınıp tahvil sahibine iade ediliyor. Niceliksel
gevşemede ise tahvil alınıp parası ödendiğinde tahvilin vadesi dolunca hazineye
(ya da tahvili ilk çıkarana, easas borçlusuna) verilip para oradan alınıyor.
(2) Niceliksel kredi
gevşemesi: Talebi ve dolayısıyla ekonomiyi canlandırmanın yolu harcamaları
artırmaktan geçiyor. Bunu sağlayabilmek için de tüketicinin çeşitli alanlarda
daha fazla harcama yapabilmesi için ucuz ve bol krediyi piyasaya sunmak
gerekiyor. Bu çerçevede merkez bankalarının uygulamaya koyduğu düşük faiz ve
likiditeyi sağlanması bankaları daha ucuz ve bol kredi vermeye yöneltiyor.
Bu uygulama Türkiye’de önce TCMB
ve BDDK’nin sözlü yönlendirmeleriyle uygulanmaya çalışıldı, sonuç alınamayınca
Aktif Rasyosu ile bankaların daha fazla kredi vermemesi halinde
cezalandırılması esasına dayalı bir uygulama yürürlüğe kondu.
(3) Sıfır ya da negatif faiz
politikası: Küresel krizle birlikte ortaya çıkan resesyon ve deflasyon
olguları, talebin ve dolayısıyla ekonominin canlandırılması için faizlerin
düşürülmesini zorunlu kıldı. ABD ve diğer gelişmiş ülkelerin merkez bankaları
faiz indirimine başladılar. Bu indirimler bazı ülkelerde sıfıra çok yaklaştı,
bazılarında ise negatif düzeylere indi. Bu ülkelerin en önemli özelliği
enflasyonun da sıfır düzeyine çok yakın olmasıydı. Bu uygulamayla çoğu ülkede
negatif reel faiz uygulaması yaşama geçirilmiş oldu.
Türkiye, ekonomisinin
küçüldüğü dönemlerde bile yüksek enflasyon sorununu çözemediği için sıfır faiz
uygulamasına hiç gelemedi. Buna karşılık zaman zaman faizleri düşürerek negatif
reel faiz uygulaması yaptı.
(4) Makro ve mikro ihtiyati
önlemler: Finansal sistemde (bankalar, sigorta şirketleri, finansal
kiralama şirketleri, faktoring şirketleri ve diğerleri) ortaya çıkabilecek
riskleri denetlemek ve düşürmek amacını güden önlemlere makro ihtiyati önlemler
deniyor. Bu önlemleri uygulamaktan güdülen amaç ise finansal sorunlar nedeniyle
ortaya çıkabilecek sistemik riskin finansal sistem ve reel ekonomi üzerindeki
olumsuz etkilerini sınırlamak.
Finansal sistemde yaşanan
sorunların bütün ekonomiye yayılarak ekonominin tamamını çökme aşamasına
getirecek risklere sistemik risk deniyor. 2008 küresel krizinin başlıca
nedenlerinden birisi finansal kesimde yaşanan kural dışı uygulamalar ve denetim
eksiklikleriydi. Küresel kriz, finansal sistemde yaşanan sorunların finansal aracılık
hizmetlerinin kesintiye uğramasına neden olduğunun ve bunun da reel ekonomide
yıkıcı sonuçlar yarattığının görülmesine yol açtı. Bu uygulama yanlışları ve
eksiklikleri sonucunda ortaya çıkan sistemik riskin azaltılması için makro
ihtiyati politika önlemlerine başvurulması ekonomi politikasında ağırlık
kazanmaya başladı.
Makro ihtiyati önlemler
finansal sistemin istikrarını sağlamayı amaçlarken, mikro ihtiyati önlemler de
bireylerin ve şirketlerin tek tek finansal sağlığını korumayı amaçlıyor. Makro ihtiyati
politika, finansal sorunların sistemik riske dönüşmesini ve sonuçta GSYH’nin
küçülmesini önlemeye çalışırken mikro ihtiyati önlemlerle tüketicilerin
korunması amaçlanıyor. Sonuçta bireylerin ve şirketlerin finansal sağlığının
kaybolduğu bir ortamda finansal sistemin bütün olarak sağlıklı ve istikrarlı
kalabilmesini sağlamak mümkün görünmüyor. Bu önlemler arasında yer alan bir
kişinin ya da bir şirketin kullanabileceği krediyi gelir ya da cirosuyla
sınırlamak için çıkarılan bir kural bu kişi ya da şirketin kredi kullanımını
düşürerek hem kendisine veya şirketine hem de finansal sisteme zarar vermesini
önlemek amacını güdüyor.
Bankacılık Düzenleme ve
Denetleme Kurulu da (BDDK) Finansal İstikrar Komitesi’nin yön göstericiliği
kapsamında makro ihtiyati politika uygulamasında birçok önlem aldı. Bunlar
arasında; kredi kartı limitlerinin belirlenmesi, kredi kartı taksitlerine
uygulanacak olan risk ağırlıklarının artırılması, kredilere uygulanacak çeşitli
kriterlerin belirlenmesi en önde gelen önlemler olarak sıralanabilir.
(5) İleriye dönük rehberlik
(forward guidance): Bu yöntem aslında ileriye dönük faiz düzeyleri için
taahhütte bulunarak finansal sistemin bu beklentiye göre tavır almasını
sağlamaya çalışmak olarak özetlenebilir. ABD Merkez Bankası Fed’in, küresel
krizin belirli bir aşamasında işsizlik oranı belirli bir düzeyin altına inmeden
faizi arttırmayacağını söylemesi ileriye dönük rehberlik için iyi bir örnektir.
Aslında adı değişmiş olsa da
ileriye dönük rehberlik politikası eski setteki açık sözlülük politikasının
biraz revize edilmiş halidir.
Para Politikası Uygulaması
Buraya kadar anlattığımız
araçların hepsi geçerli uygulamaya sahip araçlardır. Geleneksel araçlar daha
çok enflasyonist dönemlerde uygulanır. Buna karşılık gelenek dışı araçlar daha
çok resesyon, stagflasyon, slumpflasyon, deflasyon ve depresyon dönemlerinde
uygulanır. Dolayısıyla geleneksel araçlarla gelenek dışı araçları birbirine
rakip araçlar olarak görmemek gerekir.
Para politikası araçlarından
makro ve mikro ihtiyati önlemler haricinde kalanların tamamı merkez bankasınca
uygulanır. Makro ve mikro ihtiyati politika önlemleri ise ağırlıklı bankaları
düzenlemek ve denetlemekle görevli kurum eliyle yürütülür. Merkez bankası bu
uygulamalara destek verir.
Para politikasının başarıya
ulaşması için asıl olarak iki koşul çok önemlidir: (1) Maliye politikasının
para politikasıyla çelişkili yönelimler içinde olmaması. (2) Merkez bankasının
araç bağımsızlığının bulunması. Bu iki koşuldan birisi yoksa para politikası
başarılı olamaz.
Seçilmiş Kaynaklar:
Atsushi Inouey and Barbara
Rossi, The Efects of Conventional and Unconventional Monetary Policy: A New
Approach.
Karl Habermeier and others,
Unconventional Monetary Policies-Recent Experiences and Prospects.
Krishnamurti ve Lee, Macroprudential
Policy Framework, The World Bank,
Philip Turner,
Macroprudential Policies in EME’s: Theory and Practice, BIS,
Mahfi Eğilmez,
Güncellenmiş Para Politikası Araçları.
http://www.mahfiegilmez.com/2012/09/guncel-para-politikas.html