Net Hata ve Noksan
Bir ülkenin dış dünya ile
ekonomik ilişkilerini gösteren ödemeler dengesine ilişkin verilerin
derlenmesinde ortaya çıkan hatalar ve eksikliklerin ödemeler dengesi tablosunda
gösterildiği kaleme net hata ve noksan adı veriliyor.
Ödemeler dengesinde dört ana
hesap yer alır:
(1)
Cari İşlemler Dengesi (ihracat + hizmet
gelirleri + diğer gelirler – ithalat – hizmet giderleri – diğer giderler)
(2)
Sermaye hesabı (göçmen transferleri +
üretilmeyen ve finansal olmayan varlıklar)
(3)
Finans Hesabı (doğrudan yatırımlar + portföy
yatırımları + diğer yatırımlar)
(4)
Rezerv Varlıklar (Resmi döviz rezervlerindeki
artış ya da azalışlar ve IMF’ye yapılan ödemeler ya da IMF’den alınan krediler)
Bu dört denge de artı veya eksi
işaret taşıyabilir. Bilanço mantığı gereği bu dört dengenin toplamının sıfıra
eşit olması gerekir.
+/- Cari İşlemler Dengesi +/-
Sermaye Hesabı +/- Finans Hesabı +/- Rezerv Varlıklar = 0 (1 numaralı denklem)
Ne var ki çeşitli kayıt hataları
veya eksiklikleri nedeniyle bu hesapların toplamı uygulamada sıfırdan büyük ya
da küçük çıkar. Ödemeler dengesi, çifte taraflı kayıt yöntemine göre tutulan
muhasebe sistemine dayalı bir bilanço olduğu için tanım gereği dengede olması
gerekmektedir. O nedenle dengeyi sağlayabilmek için ortaya çıkan fark ters
işaretli olarak “net hata ve noksan” adı altında yazılır ve böylece ödemeler
dengesi dengeye gelmiş olur. Buna göre yukarıdaki denklem şu şekli alır:
+/- Cari İşlemler Dengesi +/-
Sermaye Hesabı +/- Finans Hesabı +/- Net Hata ve Noksan +/- Rezerv Varlıklar =
0 (2 numaralı denklem)
Yukarıdaki denklemde sonuç
sıfırdan büyük çıkmışsa ülkeye kaynağı bilinmeyen bir döviz girişi olmuş
demektir. Bu durumda net hata ve noksan kalemi artı işaret taşır. Denklemde
sonuç sıfırdan küçük çıkmışsa ülkeden kaynağı bilinmeyen bir döviz çıkışı olmuş
demektir. Bu durumda net hata ve noksan kalemi eksi işaretli olur.
Türkiye ödemeler dengesinde 2012 yılı
ilk çeyrek sonuçları şöyledir (milyar USD):
Cari işlemler dengesi : - 16.179
Sermaye Hesabı: 0
Finans Hesabı: 13.607
Net hata ve noksan: + 3.841
Rezerv varlıklar: -1.269
Bu kalemleri (2 numaralı denklemde)
yerlerine yerleştirelim:
-16.179 + 0 + 13.607 -1.269 + 3.841
= 0
Görüldüğü gibi net hata ve noksan
olmaksızın dengeye gelmeyecek olan ödemeler dengesi kaynağı belirlenemeyen
döviz girişlerinin eklenmesiyle toplamı sıfıra eşit hale gelerek dengeye
girmiştir.
Net hata ve noksan kalemi, ölçüm
hataları ve tablodaki verilerin eksik veya fazla derlenmesinden kaynaklanır. Net
hata ve noksan kaleminin oluşmasının nedenleri arasında şunları sayabiliriz: (1)
Zaman uyumsuzlukları (İhraç edilmiş malın gidiş tarihiyle ihraç edilen mal
karşılığında alınacak paranın gelişinin farklı dönemlerde olması gibi.) (2) Beyan
yanlışlıkları veya hataları (Gümrük beyanlarındaki eksikler ya da yanlışlar
gibi.) (3) Kayıt dışılıklar (Gelirlerin kayda girmemesi ya da finansmanın kayıt
dışı olarak gerçekleştirilmesi gibi.) (4) Anketlerdeki ölçüm hataları (Turizm gelirlerinin
belirlenmesinde uygulanan anketlerin gerçeği tam olarak yansıtamaması gibi.)
Ödemeler dengesi düzenlenirken
veriler bankalar, özel kesim kuruluşları, TÜİK ve Merkez Bankası veri tabanlarından
derlenir. Ayrıca kişilere veya kurumlara anketler uygulanır. Bu veri
kaynaklarının hepsinden doğan hatalar ve eksik ölçmeler söz konusu olabilirse
de asıl hata ve eksikliğin özel kesim kuruluşlarından ve kişilere uygulanan
anketlerden kaynaklandığı bilinmektedir. Bunun en önemli nedenleri arasında özel
kesim kuruluşlarının kayıt dışılığa daha yatkın olması ve kişi ve kuruluşlara
uygulanan anketlerin gösterdiği ortalamaların çoğu kez bütünü doğru olarak
temsil etmemesi gösterilmektedir.
Net hata ve noksan kalemi için
standart bir miktar ya da orandan söz edilemez. Buna karşılık bu miktarın
yüksekliği ve sürekli aynı yönde gelişiyor olması kayıtların, ölçümlerin,
hesapların ve anketlerin doğru olmadığı yönünde kuşkuları artırır.
Türkiye’de son yıllarda ödemeler
dengesinde yüksek miktarlı artı işaretli net hata ve noksan kalemi yer almakta
ve miktarın yüksekliği basit bir takım hata ve eksiklerden daha farklı bir kayıt
dışı döviz girişinin olduğu çağrışımını yapmaktadır. Bu konuda başta ortadoğu
ülkeleri olmak üzere çeşitli ülkelerden Türkiye’ye kayıt dışı döviz girdiği
yönünde iddialar ileri sürülmektedir. Bu iddianın doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanmış
değildir.
Aşağıdaki grafikte 2005 ile 2012
yılının Mart ayı arasında Türkiye'de yıllık net hata ve noksan kaleminin seyri yer
almaktadır. Net hata ve noksan kalemi 2011 yılı sonunda yaklaşık 12 milyar
dolarla zirve yapmıştır.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202634 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.