Özelleştirme
Özelleştirme dar anlamda kamu
kesimi elinde bulunan şirket paylarının özel kesime aktarılması, geniş anlamda
ise kamu kesimi tarafından yönetilen üretim birimlerinin yönetiminin özel
kesime devri olarak tanımlanabilir.
Konuya dar tanım çerçevesinde
yani kamu mülkiyetinin ya da şirket paylarının özel kesime aktarılması olarak
bakarsak iki durumla karşılaşabiliriz: (1) Kamu kesimi, elinde bulunan bir
şirketin mülkiyetini tümüyle özel kesime satarak devredebilir. Bu durumda o
şirket artık özel kesim şirketi haline gelir. (2) Kamu kesimi elinde bulunan
şirket paylarını (bir bölümünü ya da tamamını) özel kesime satarak
devredebilir. Diyelim ki bir anonim şirkette özel kesim yüzde 49, kamu kesimi
de yüzde 51 pay sahibi ise ve kamu kesimi yüzde 51 payını özel kesime satarak
bu işletmeden çekilirse özelleştirme yapılmış olur. Buna tam özelleştirme
diyebiliriz. Kamu kesimi yüzde 51 payının diyelim ki yüzde 31’ini satıp yüzde
20’sini kendisinde tutmaya ve yönetimde söz hakkını muhafaza etmeye devam ederse
buna da kısmi özelleştirme diyebiliriz.
Konuya geniş tanım, yani şirket
yönetiminin özel kesime devri olarak bakarsak farklı özelleştirme uygulamaları
çıkabilir karşımıza: (1) Kamu kurum ve kuruluşlarının
özel kesime kiralanması. Bu durumda kiralama süresi boyunca yönetim ve karar
alma mekanizması özel kesime geçtiği için bunu süreli özelleştirme olarak
tanımlamak mümkündür. (2) Bir mal ya da hizmetin üretim ve dağıtımını sağlamak üzere
özel kişilere imtiyaz verilmesi. Örneğin kamu tekeli altında olan elektrik
dağıtımı işinin bir özel şirkete imtiyaz olarak verilmesi halinde özelleştirme
söz konusudur. (3) Yönetimin özel kesime devri. Bir şirketin mülkiyeti kamuya
ait olarak kalmaya devam ettiği halde o şirketin yönetiminin özel kesime devri
de özelleştirme olarak kabul ediliyor. Örneğin bir devlet üniversitesinin
yemekhanesinin işletilmesi özel bir şirkete bırakılmışsa süreli bir özelleştirme
söz konusu olmuştur. (4) Mal ve hizmet üretimindeki kamusal tekellerin kaldırılması.
Türkiye için bunun en tipik örneği Tekel idaresinin örneğin rakı üretimi
üzerindeki monopol hakkının kaldırılması olmuş, bu monopolün kaldırılmasıyla
birlikte birçok özel kesim kuruluşu rakı üretimine girmiştir.
Özelleştirmeyi dar anlamda
özelleştirme yani mülkiyetin kamu kesiminden özel kesime devri olarak ele
alırsak Türkiye’de bu şekilde özelleştirmede pay devri birkaç yolla yapılıyor.
Bunlardan ilki blok satış yöntemidir. Bu yöntemde devre konu işletmedeki bütün
kamu payları çoğu kez ihaleyle satışa çıkarılıyor ve en yüksek bedeli teklif
edene satılıyor. İkinci yöntem bir şirketin şirket olarak değil de tesis ya da
varlıklarının ayrı ayrı satışa sunulması yoludur. 5 farklı fabrikası olan bir
kamu üretim holdinginin bu 5 fabrikası ayrı ayrı satışa sunuluyorsa bu yöntem
uygulanmış demektir. Üçüncü yöntem kamu kesimi hisselerinin halka arz yoluya
satışı, dördüncü yöntem ise bir şirketteki kamu hisselerinin İMKB’de satılması
yöntemidir. Bu yöntemde kamu kesimi elindeki şirket hisselerini borsada satışa
çıkarır. Bu ana yöntemler dışında yarım kalmış tesislerin satışı veya bedelli
devir gibi yöntemler de uygulanmaktadır.
Aşağıdaki tabloda 1985 yılından
bu yana yapılan özelleştirmelerin yöntemin şekline göre ve getirdiği getiriye
göre sıralamasına yer veriliyor.
Milyon USD
|
1985 - 2010
|
2011
|
2012
|
TOPLAM
|
Blok Satış
|
20.257,1
|
0
|
170,5
|
20.427,5
|
Tesis/Varlık Satışı
|
12.429,7
|
1.352,0
|
63,6
|
13.845,3
|
Halka Arz
|
7.053,3
|
0
|
0
|
7.053,3
|
İMKB'de Satış
|
1.261,1
|
0
|
0
|
1.261,1
|
Yarım Kalmış Tesis
Satışı
|
4,4
|
0
|
0
|
4,4
|
Bedelli Devirler
|
713,8
|
6.,5
|
77,5
|
720,3
|
TOPLAM
|
41.719,3
|
1.358,4
|
234,1
|
43.311,8
|
Tablo bize Türkiye’de
özelleştirme uygulamalarında kullanılan ana yöntemin blok satışı olduğunu
gösteriyor. 43,3 milyar dolarlık özelleştirmenin yarıya yakını blok satış
yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Bunu tesis ve varlık satışı yöntemi
izlemektedir. En düşük getiri yarım kalmış tesis satışından gelmiş görünüyor.
Tablonun gösterdiği önemli bir
durum da 2011 ve 2012 yıllarında yaşanan ivme kaybıdır. Gerek özelleştirilecek kamu paylarının artık azaldığı gerekse küresel krizin
etkilerinin arttığı bu yıllarda özelleştirme hız kesmiş görünüyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202622 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.