Enflasyon
Enflasyon, fiyatlar genel
düzeyinin sürekli olarak artış göstermesi demektir. Bu tanıma göre enflasyondan
söz edebilmek için iki önemli unsur gerekiyor: (1) Fiyatların değil fiyatlar
genel düzeyinin artması gerekiyor. (2) Bu artışın sürekli olması gerekiyor.
Diyelim ki bir ay içinde domatesin, biberin ve beyaz peynirin fiyatları arttı.
Bu artış enflasyon değil fiyat artışıdır. Bunun enflasyon olarak tanımlanabilmesi
için içinde bulunduğu sepetin toplamında bir artış olması gerekir. Diyelim ki sepetimizde
her birine eşit ağırlık verdiğimiz 100 çeşit mal var. Bu malların yarısının
fiyatı artmış yarısının fiyatı düşmüş ve sonuçta sepete ödediğimiz para bir
önceki aya göre değişmemişse enflasyondan söz edemeyiz. Olsa olsa bazı malların
fiyatlarının arttığından bazılarının düştüğünden söz edebiliriz. Diyelim ki
sepetimizdeki malların fiyatları toplam olarak o ay içinde bir önceki aya göre
yüzde 10 arttı ve bu artış sonraki aylarda devam etmeyerek o düzeyde kaldı.
Buna da enflasyon diyemeyiz bu da sadece fiyat artışıdır çünkü sürekliliği
yoktur.
Yukarıda sözünü ettiğim tanımlar dikkatten
kaçırıldığı zaman enflasyonla fiyat artışı ve hayat pahalılığı birbirine karıştırılır.
İstanbul ile Tokyo’yu karşılaştıralım. Birçok mal Tokyo’ya dışarıdan gelir ve
aracı komisyonları, ithal vergileri, dağıtım, taşıma gibi nedenlerle fiyatları
yüksektir. Öte yandan Tokyo’da yerleşim için uygun alan kısıtlıdır ve o nedenle
kiralar, konut fiyatları İstanbul’a göre yüksektir. Buna karşılık fiyatlar
aydan aya fazla bir artış göstermemektedir. İstanbul’da ise fiyatlar ve kiralar
Tokyo’ya göre düşük olmakla birlikte fiyatlar ayda aya artış göstermektedir. Bu
durumda Tokyo’da hayat İstanbul’dan pahalıdır ama enflasyon İstanbul’dan
düşüktür..
Enflasyon iki farklı endeksle hesaplanır: (1)
Üretici fiyatları aşamasında derlenen fiyatlarla hesaplanan endekse üretici
fiyatları endeksi (ÜFE) denir. (2) Tüketiciye nihai satış aşamasında derlenen
fiyatlar üzerinden hesaplanan endekse tüketici fiyatları endeksi (TÜFE) denir.
Tüketici aşamasında enflasyon, mal ve
hizmetlerden oluşan bir sepetin aydan aya fiyatındaki değişimin ölçülmesiyle
hesaplanır. Bu sepeti oluşturmak için iki tür veriye ihtiyaç vardır: (1) Mal ve
hizmetlerin fiyatları. (2) Hanehalklarının bütçelerinde bu sepetteki mal ve
hizmetlerin tuttuğu ağırlıklar.
Mal ve
hizmet fiyatlarının derlenmesi ve sepet içindeki ağırlıkları
TÜFE endeksinde yurtiçinde mal ve hizmet
tüketmek amacıyla yapılan, bütün nihai parasal tüketim harcamaları esas alınır.
Endekste bütün il merkezleri ve 74 ilçede her ay 444 ürün kategorisinde yer
alan 1169 adet ürün çeşidinin fiyatı 27500 işyeri ve 4176 konuttan derlenir. Taze
sebze ve meyveler, petrol ve seçilmiş 15 gıda ürününün fiyatı haftada 1 kez,
diğer ürünlerin fiyatı ayda 2 kez, kiralar ayda 1 kez derlenir.
Hanehalkı
bütçelerindeki ağırlıkların saptanması
Türkiye çapında seçilmiş 13.248 hanehalkına yılda
üç kez hangi mal ve hizmetleri hangi ağırlıkla kullandıkları anket
uygulamasıyla sorularak (hane halkı bütçe anketi) ve diğer bazı anket ve
bilgiler kullanılarak hanehalklarının bütçelerinde yer alan mallar ve
hizmetlerin neler olduğu ve bunların bütçelerinde ne kadar ağırlık tuttuğu
belirlenir. Bu durumda yılda 39.774 kez hanehalklarından veri derlemesi
yapılmış olur. Bu veri derlemesiyle belirlenen mal ve hizmetler ve bunların
hanehalkı bütçelerinde yer alan ortalama ağırlıklarıyla bir sepet oluşturulur.
Bu sepete giren mal ve hizmetler ve bunların ağırlıkları yukarıda değindiğim
anketelere dayalı olarak her yıl yenilenir.
Sepetteki
ağırlıklar
TÜİK tarafından yapılan anketler ve
belirlemeler sonucunda hanehalklarının gıda maddeleri ve alkolsüz içecek grubu
için aylık gelirlerini ana harcama grupları olarak ortalama aşağıdaki tabloda
yer verilen ağırlıklar çerçevesinde harcadıkları belirlenmiş durumdadır (2012
yılı için yapılan hesaplamalar. Kaynak: TÜİK.)
Mal ve hizmet grupları
|
TÜFE sepetindeki ağırlığı (%)
|
Gıda ve alkolsüz içecekler
|
26,22
|
Alkollü içecekler ve tütün
|
5,21
|
Giyim ve ayakkabı
|
6,87
|
Konut
|
16,44
|
Ev eşyası
|
7,45
|
Sağlık
|
2,29
|
Ulaştırma
|
16,73
|
Haberleşme
|
4,60
|
Eğlence ve kültür
|
2,98
|
Eğitim
|
2,18
|
Lokanta ve oteller
|
5,63
|
Çeşitli mal ve hizmetler
|
3,40
|
Bu ana kategorilerin altında toplam olarak
1169 adet mal ve hizmet yer almakta ve her birinin o ana grup içinde bir
ağırlığı bulunmaktadır. Bir örnek vermek gerekirse hanehalklarının gelirlerinin
ortalama yüzde 26,2’sini gıda ve alkolsüz içeceklere harcadıkları, bu
kategoride yer alan beyaz peynir için de aile gelirlerinin yüzde 0,8836’sınıu
harcadıkları saptanmıştır. Beyaz peynirin fiyatı ay içinde değişiklik
gösterdiği için 4 kez farklı günlerde derlenmektedir. Her bir derlemede bulunan
fiyat, sepetteki ağırlık oranı olan 0,8836 ile çarpılarak en sonunda ortaya
çıkan dört ağırlıklı fiyatın ortalaması alınmakta ve beyaz peynirin o ay
içindeki ortalama fiyatı hesaplanmaktadır. Beyaz peynir için verdiğimiz örnek
endekse giren diğer mallar için de yapılır ve her bir mal ve hizmetin o ay
içindeki ortalama ağırlıklı fiyatı hesaplanır.
Türkiye’de TÜFE endeksinin baz yılı 2003 yılıdır
(2003 = 100.) Sonraki aylarda ve yıllarda hesaplanan TÜFE endeksi ile bu endeks
karşılaştırılarak enflasyonun ne kadar arttığı ölçülmektedir.
TÜİK’in açıkladığı verilere göre Ağustos
2012’de Tüketici fiyatları endeksi (TÜFE) 205,4 olmuş bulunuyor. Yani sepeti
oluşturan mal ve hizmetlerin yukarıda sözünü ettiğimiz ağırlıklarla çarpılması
sonucu Ağustos ayında ulaşılan endeks sayısı 205,43’tür. Endeks Temmuz ayında
204,29 idi. Bu durumda TÜFE ya da tüketici enflasyonu Ağustos ayında yüzde 0.56
oranında artmış durumdadır. Bir yıl önce endeks sayısı 188,67 idi. Bu durumda
12 aylık tüketici enflasyonu yüzde 8,88’dir.
I=w
* (Pi / Po)
Ayrıntıları merak edenler için not:
Pek çok kişi sepetteki ana mal ve hizmet gruplarında neler olduğunu merak ediyor. Eskiden kalmış "işe yaramaz şeylerin doldurulduğu sepet" şeklinde bir şehir efsanesi var. Bu efsanenin etkisiyle olsa gerek çoğu kişi bu sepetin enflasyonu ölçemediğini düşünüyor. Bu konuda uzun uzun yorum yapmak yerine sepeti oluşturan mal ve hizmetleri ve bunların sepetteki ağırlıklarını içeren TÜİK açıklamasını burada referans olarak vereyim ayrıntıları merak edenler ya da bu sepetin içindeki mal ve hizmetler ve bunların sepetteki ağırlıkları konusunda kuşkusu olanlar inceleyip kendi kararlarını kendileri versinler:
http://www.tuik.gov.tr/jsp/duyuru/upload/Duyuru_120202-1.pdf
İktisatçılar için ek: Endeksin güncellenmesi (Kaynak: TÜİK)
Madde sepetlerinin ve ağırlıklarının güncellemesi her yılın
sonunda yapılmakta ve zincirleme Laspeyres formülü ile seri devam
ettirilmektedir. Her yil Aralık ayı itibariyle, yeni maddeler endekse dahil
edilmekte ya da önemini kaybeden maddeler endeksten çıkarılmakta ve yeni
ağırlıklar endeks hesabında kullanılmaktadır. Cari fiyatların, “yeni fiyat
referans dönemi (Po)” olan bir önceki Aralık ayının fiyatlarına bölünmesiyle,
endeks hesaplanmakta ve Aralık ayı endeksi ile çarpılarak zincirleme
işlemi yapılmaktadır.
I :
endeks
Pi : cari ay
fiyatı
w :
ağırlık
Po:
temel yıl fiyatı
It=wi * (Pit / PAralik(t-1))
* IAralik(t-1)
wi
: yeni ağırlık
t :
zaman
Madde çeşidi fiyatları geometrik
ortalama ile hesaplanmaktadır.
Ayrıntıları merak edenler için not:
Pek çok kişi sepetteki ana mal ve hizmet gruplarında neler olduğunu merak ediyor. Eskiden kalmış "işe yaramaz şeylerin doldurulduğu sepet" şeklinde bir şehir efsanesi var. Bu efsanenin etkisiyle olsa gerek çoğu kişi bu sepetin enflasyonu ölçemediğini düşünüyor. Bu konuda uzun uzun yorum yapmak yerine sepeti oluşturan mal ve hizmetleri ve bunların sepetteki ağırlıklarını içeren TÜİK açıklamasını burada referans olarak vereyim ayrıntıları merak edenler ya da bu sepetin içindeki mal ve hizmetler ve bunların sepetteki ağırlıkları konusunda kuşkusu olanlar inceleyip kendi kararlarını kendileri versinler:
http://www.tuik.gov.tr/jsp/duyuru/upload/Duyuru_120202-1.pdf
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202652 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.