Son Dönemde Sık Kullanılan Ekonomik Deyimler
Yumuşak iniş (soft landing), sert iniş (hard landing), ekonominin
soğutulması ya da ekonomide frene basılması
Bir ekonominin kaynaklarını ideal
düzeyde kullandığı bir dengede gerçekleştirdiği büyüme oranına o
ekonominin potansiyel büyüme oranı adı verilir. Genellikle bir ülke potansiyel
büyüme oranı dolayında bir büyüme sürekliliği yakalarsa sağlıklı bir ekonomik
denge içinde büyüyebileceği kabul edilir. Bu tanımdan giderek bir
hesaplama yapmak çok kolay olmadığı için uzun yılların büyüme ortalaması bir
çeşit potansiyel büyüme oranı olarak kabul edilir. Bu oran Türkiye için
yaklaşık olarak yüzde 5 dolayında bir orandır. Türkiye bu oran dolayında bir
büyüme serisi yakaladığında ekonomik dengesini bozmadan büyümeyi sürdürebilir.
Türkiye 2010 yılında yüzde 9, 2011 yılında
yüzde 8,5 oranında büyüdü. Yani Türkiye son iki yılda potansiyel büyüme
oranının çok üstünde bir oranda büyümeye ulaştı. Potansiyel büyümenin bu kadar
zorlanması cari açığın yüzde 10’lara gelip dayanmasına yol açtı. Bunu
sürdürebilmek imkân dışı görünüyor. Çünkü bu kadar büyük bir cari açığın
finansmanı, hele böyle bir kriz ortamında giderek imkânsız hale geliyor. Bu
durumda ekonominin yeniden potansiyel büyüme hızına geri döndürülmesi ve cari
denge gibi öteki dengelerdeki bozulmaların onarılması gerekiyor.
Bir ekonominin potansiyel büyüme hızının
üzerindeki bir büyüme hızından tekrar potansiyel büyüme hızı dolayına dönüşüne
yumuşak iniş deniyor. Eğer büyüme hızının düşüşü potansiyel büyüme hızının çok
altında bir düzeye giderse buna da sert iniş adı veriliyor.
Potansiyel büyüme oranı yüzde 5
olan bir ekonomi düşünelim. Bu ekonomide büyüme oranı yüzde 10 olarak
gerçekleşmiş olsun. Bu büyüme oranına çıkılırken cari açık da yüzde 10 düzeyine
çıkmış ve finansman zorlukları doğmuş bulunsun. Bu ekonominin, cari açık ve
finansman zorlukları nedeniyle çöküntüyle karşılaşmaması için büyüme hızının potansiyel
büyüme oranı olan yüzde 5’ler düzeyine indirilmesine yumuşak iniş denebilir. Eğer
bu iniş sırasında ölçü tutturulamaz da büyüme örneğin yüzde 2’ler düzeyine
inerse buna sert iniş denebilir. Aynı ekonomide gerçekleşmiş büyüme hızı örneğin
yüzde 7,5 ise ve yüzde 5’lere inilmesi hedefleniyorsa buna da ekonominin
soğutulması ya da frene basılması denebilir.
Mali uçurum (fiscal cliff)
Mali uçurum deyimiyle kastedilen şey, ABD’de
2012 sonunda ve 2013 başında otomatik olarak yürürlüğe girecek bir dizi mali
kuralın yaratacağı tahmin edilen olumsuz ekonomik etkilerdir. Bu kural
değişikliklerini iki başlıkta toplayabiliriz: (1) Vergiler: Bush döneminde
yürürlüğe konulan vergi indirimleri eğer Kongre tarafından bir yenileme
yapılmazsa 2012 yılı sonunda ortadan kalkacak ve sistem eski vergi yüklerine
geri dönecek. (2) Harcamalar: Geçtiğimiz yıl kabul edilen partiler üstü yasa
ile de 2013 yılbaşında 1,2 trilyon dolarlık bütçe kesintisi yapılacak.
Vergi indirimlerinin kalkması ve bütçe
harcamalarının kesilmesi sonucu ekonomide canlılığın kaybolmasından ve sistemin
yeniden resesyona girmesinden endişe ediliyor. ABD Bütçe İdaresi (OMB) bu
düzenlemelerin bu şekilde yürürlüğe girmesinin ekonomik büyümeyi yüzde 0,5’e
düşüreceği görüşünde.
Kongre’nin bu konuyu çözüp çözmeyeceği
konusunda görüş farklılıkları var. Geçen yıl benzer bir sıkıntı borçlanma
tavanı konusunda yaşanmış ve Hazine’nin borçlanma tavanına ulaştığı yani artık
yeni borçlanma yapamayacak aşamaya geldiği sırada Kongre sorunu çözmüştü. Bu
kez de benzer bir gelişme yaşanacağını ileri sürenler çoğunlukta bulunuyor.
Buna karşılık bu sorununun çözümlenememesi ABD ekonomisi için yeni resesyonun
başlangıcı olabilir.
Niceliksel gevşeme (quantitative easing)
Ekonominin yaygın uygulama alanı bulmuş para
politikası araçlarıyla canlandırılmasının mümkün olmadığı hallerde uygulanan
bir para politikası aracıdır. Bu politika çerçevesinde merkez bankaları,
bankaların ve diğer kurumların ellerinde bulunan finansal varlıkları (tahvil,
bono, varlığa dayalı menkul kıymet vb) satın alarak karşılığında bu bankalara
ve kurumlara para verirler. Böylece ekonomiye karşılığı ve limiti teorik olarak
belirli bir miktar yeni para enjekte edilmiş olur. Bunun para basmaktan tek farkı
limitinin ve tahvil, bono gibi bir karşılığının olmasıdır. Para basmanın bir
limiti olmadığı gibi karşılığında verilen bir menkul kıymet de bulunmamaktadır.
Dolayısıyla niceliksel gevşemenin para basmaya göre daha az enflasyonist etki
yaratması beklenir. Uygulamada da öyle oluyor.
Sukuk
Hazine geçen hafta 1,5 milyar dolarlık sukuk (kira sertifikası) ihraç etti. İhraca katılan 250 yatırımcıdan 8 milyar dolar dolayında talep geldiği açıklandı. Satılan kira sertifikalarının % 58’i Ortadoğulu, % 13’ü Avrupalı, % 12’si Asyalı, % 9’u Türk, % 8’i ABD’li yatırımcılara satıldı. 5,5 yıl vadeli olarak ihraç edilen kira sertifikalarının yatırımcıya yıllık kira getirisinin MS + 1,85 bp yani yaklaşık yüzde 2,8 dolayında olacağı ifade edilmiş bulunuyor.
Sukuk
Hazine geçen hafta 1,5 milyar dolarlık sukuk (kira sertifikası) ihraç etti. İhraca katılan 250 yatırımcıdan 8 milyar dolar dolayında talep geldiği açıklandı. Satılan kira sertifikalarının % 58’i Ortadoğulu, % 13’ü Avrupalı, % 12’si Asyalı, % 9’u Türk, % 8’i ABD’li yatırımcılara satıldı. 5,5 yıl vadeli olarak ihraç edilen kira sertifikalarının yatırımcıya yıllık kira getirisinin MS + 1,85 bp yani yaklaşık yüzde 2,8 dolayında olacağı ifade edilmiş bulunuyor.
Sukuk, Arapça’da sakk’ın
çoğuludur. Sakk, finansal sertifikaları ifade eder görünse de yaygın kullanımda
tahvil ya da bononun İslamdaki karşılığıdır. Yaygın kullanımda sukuk
yanlışlıkla sakk’ın yerini almış ve tekil ya da çoğul ayrımına bakılmaksızın bu
enstrümanın genel adı haline gelmiştir.
Faizli tahvil ödünç paraya karşı
verilen bir çeşit ödeme sözünün kağıda dökülmüş halidir. Vadesi geldiğinde
alınan ödünç para tutarıyla birlikte kullanım bedeli olarak bir faiz ödenir. Ya
da faiz belirli bölümlere bölünüp ayda bir, üç ayda bir ya da altı ayda bir
ödenir. Vade sonunda borcu alıp tahvili ihraç eden, borcu faiziyle birlikte
ödeyip tahvilini geri alır ve işlem tamamlanmış olur.
Sukuk bir anlamda faizsiz
tahvildir. İslam hukuku (şer’i hukuk) faizi günah olarak kabul ettiği için faiz
taşımayan tahviller batıdaki faizli tahvillerin yerini almıştır. İlke olarak
bir grup varlık ya da başka tür yatırım bir araya toplanıp bunların geliri
karşılığında sukuk ihraç edilir ve elde edilen gelirden sukuk sahiplerine pay
verilir. Paylar baştan belli edilir ve açıklanır böylece sukukun getiri
açısından faizli tahvilden pek bir farkı kalmaz. Sukuk, uygulamada tahvile
benzediği kadar seküritizasyon denilen varlıkları parasallaştırma operasyonuna
da benzemektedir. Bu yolla gelecekteki nakit akımı önceden tahsil edilmiş
olmaktadır.
Sukuk, diğer senetlerden farklı olarak varlığa dayanmak
zorundadır. İhraç edilen bütün sertifikaların temelinde gerçek bir ticari
ilişki ve gözle görülebilir maddi bir gerçeklik istenmektedir.
Sukuk, dayandığı mal ya da işleme
göre isim alır. Eğer sukuk bir borcun devir alınmasına dayalıysa sukuk
murabaha, bir varlığa dayalıysa sukuk al icara, bir projeye dayalıysa sukuk al
istisna ya da bir yatırıma dayalıysa sukuk al istihmar adını alır. Bunların
içinde en yaygın uygulama alanı bulmuş olanı varlığa dayalı olan sukuk al icara
ya da sukuk-u icara adı verilen kira sertifikasıdır. Hazine’nin geçen hafta
ihraç ettiği de sukuk-u icara yani varlığa dayalı sukuk sertifikası ya da
Türkçe karşılığıyla kira sertifikasıdır.
Sukuk’u faizli tahvillerden
ayıran üç unsur vardır: (1) Sukuk, bir varlığın ya da kâr veya gelir getiren ticari
veya sınai bir teşebbüsün sahipliğine dayanmalıdır. (2) Sukuk sahiplerine
yapğılacak ödemeler bu varlık ya da teşebbüslerin maliyetlerden sonraki
kârlarından pay olarak ödenmelidir. (3) Sukuk sahiplerine vade dolduğunda
ödenecek tutar varlık ya da teşebbüslerin o tarihteki piyasa değerini ifade
etmelidir.
Hızla büyüyen küresel sukuk
piyasasının yılsonunda 44 milyar dolar büyüklüğe ulaşacağı tahmin ediliyor.
Orta gelir tuzağı
Dünya Bankası, 2010 yılı
verilerine göre kişi başına yıllık ortalama geliri 1.006 doların altındaki
ülkeleri düşük gelirli, 1.006 dolar ile 12.275 dolar arasındaki ülkeleri orta
gelirli ve 12.276 doların üzerinde olan ülkeleri yüksek gelirli ülkeler olarak
sınıflandırıyor. Dünya Bankası, orta gelirli ülkeleri de ikiye ayırıyor ve 3.975
doların altında yıllık ortalama kişi başına geliri olan ülkeleri düşük orta
gelirli bunun üzerindekileri de üst orta gelirli ülkeler kategorisine sokuyor. Bu sınıflandırmaya göre Türkiye 10.444 dolarlık kişi başına
geliriyle üst orta gelirli ekonomiler arasında yer alıyor.
Bir ülkede kişi başına gelirin 10
bin dolarlar düzeyine gelip de o düzeyde tıkanıp kalmasına, yani ülkenin bir
üst gelir gruba çıkamamasına orta gelir tuzağı deniyor. Orta gelir tuzağına
düşen ekonomilerin tipik özellikleri arasında düşük yatırım düzeyi, imalat
sanayiinde yavaşlama, sanayi üretimi farklılaşmasında sınırlı kalma, emek
piyasasının koşullarının uygunsuzluğu gibi nedenler yer alıyor. Bu çerçevede
bir ekonominin doğal kaynakları sınırlıysa, nüfusu büyük ve hızlı çoğalıyorsa, sanayide
yeni buluşlara açık bir yapısı yoksa orta gelir tuzağına düşmesi kaçınılmaz bir
sonuç olarak karşımıza çıkıyor.
Türkiye son beş yıldır 10 bin dolar düzeyindeki lişi başına yıllık ortalama gelirini 12.276 dolarlık sınırın üzerine taşıyamadığı için orta gelir tuzağına düşmeye aday ekonomiler arasında gösteriliyor. Kore’nin orta gelir tuzağına
yakalanmamasının altında yatan en önemli neden olarak bilim ve teknolojiyi esas
alan yaratıcılığı teşvik eden yeni bir eğitim sistemini oturtmuş olması gösterilmektedir.
Bir de fakirlik tuzağı kavramı var. Eğer bir ülke yüksek nüfusuna karşılık
sınırlı doğal kaynaklara sahipse bu durumda kişi başına gelirini artıramıyor ve
orta gelir düzeyine çıkaramıyorsa buna da fakirlik tuzağı deniyor.
CDS
CDS
primi ne kadar yüksekse ülkenin riski de o kadar yüksek demektir. Ya da daha
doğru bir ifadeyle belirtmek gerekirse bir ülke ne kadar riskli görünüyorsa CDS
riski de o kadar yüksek oluyor
CDS
CDS credit default swap, borçlu
durumda bulunan kurumun ya da devletin borcunu ödeyememe olasılığına karşı
alacaklının hakkını garanti altına alan bir çeşit sigorta uygulamasıdır.
Diyelim ki X ülkesi Hazinesinin 1 yıl vadeli yüzde 5 dolar faizli 100 dolar
tutarlı tahvilini satın aldınız. Normal olarak yılsonunda bu tahvili verip
karşılığında 105 dolar tahsil etmeniz gerekiyor. Diyelim ki X ülkesinin bu
tahvilin karşılığını ödemesinin riskli olduğu kanısındanız ve bu ödemeyi
garantiye almak istiyorsunuz o zaman o tahvili CDS işlemi yapan kurumlardan
birine götürüp 2 dolar o kuruma ek ödeme yaparak onun da garantisini
alıyorsunuz. Bu ek ödemeye CDS primi deniyor. Bu durumda faiz getiriniz 3
dolara düşüyor ama ülkenin tahvil bedelini ödeyememesine karşılık siz başka bir
kurumdan bu bedeli tahsil edebilme garantisi almış oluyorsunuz. Bu kurum size
tahvilin faiziyle birlikte bedelini ödüyor ve sizin yerinize borçlu ülkeye o
muhatap oluyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202628 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.