Parasal Genişleme
Geçmişte para politikasıyla
maliye politikasının hangisinin öncelikli olduğu tartışılırdı. Son yıllarda para
politikası oldukça öne geçti. Bunun temel nedenlerine bu blogda yayınlanan Para
Politikası Niçin Maliye Politikasına Tercih Ediliyor başlıklı yazımda
değinmiştim (http://www.mahfiegilmez.com/2012/08/para-politikas-nicin-maliye-politikasna.html)
Küresel krizin çıkışıyla birlikte
para politikası birinci sıradaki önemini tartışılmaz biçimde kabul ettirdi ve
maliye politikasını kendisine yardım etmek üzere yönetilen ikinci dereceden bir
politika haline getirdi. Özellikle ABD Merkez Bankası’nın (Fed) ve Avrupa
Merkez Bankası’nın (AMB) parasal genişleme kararları ve bunlara dayanarak
yaptıkları uygulamalar para politikasını doruk noktasına taşıdı.
Küresel krizin başlangıcı kabul
edilen 2007 yılı Ağustos ayında 866 milyar dolar olan Fed’in bilanço büyüklüğü
QE3 (üçüncü niceliksel gevşeme) olarak adlandırılan bu son karar öncesinde 2,9
trilyon dolara gelip dayanmıştı. Yani 5 yılda 3,3 kat büyümüştü. Fed’in açık piyasa
işlemleriyle (APİ) satın aldığı ve elinde bulundurduğu kâğıtların toplamı 2,6
trilyon dolara ulaşmış bulunuyor. Bunun yaklaşık 844 milyar dolarlık bölümü
tutsata (mortgage) dayalı kâğıtlardan oluşuyor. Kabaca Fed, krizin
çıkışından bu yana yaptığı parasal genişlemelerle bilançosunu 2 trilyon dolar
büyütmüş durumda. Bir başka ifadeyle bastığı paralarla bir yandan tutsata
dayalı kâğıtları bir yandan da bankaların ellerindeki tahvil ve bonoları alarak
karşılığında piyasaya para verdi. Bu, eğer bu kadar büyük boyutta bir sonuç
doğurmasa bir APİ işlemi olarak görülebilirdi. Olayın anormalliği Fed’in
bilançosunun 3,3 kat büyümüş olmasıdır.
Aynı dönemde (Ağustos 2007 –
Eylül 2012) benzer parasal genişleme operasyonlarını yürüten AMB’nin bilanço
büyüklüğü de 1,2 trilyon Euro’dan 2,7 kat artarak 3,2 trilyon Euro’ya yükseldi.
QE3 ile Fed, her ay 40 milyar
dolar tutarında tutsata dayalı finansal varlığın yanı sıra 85 milyar dolar
tutarında tahvil ve bono satın alacak ve karşılığında bankalara ve ilgili
kurumlara para verecek. Bu eylemin işsizliğin makul düzeye inmesine kadar devam
edeceğini açıkladı. ABD için makul işsizlik düzeyinin yüzde 5 – 6 aralığında
olduğunu düşünürsek daha alınacak çok kâğıt olduğu sonucuna varabiliriz.
Piyasadaki tahmin bu alımların 1 trilyon dolardan az bir tutar olmayacağı
yönünde. Eğer tahminler doğru çıkarsa Fed’in bilanço büyüklüğü 4 trilyon dolara
yaklaşacak demektir.
Fed ve Almanya Merkez Bankası
(Bundesbank) bu tür bilanço büyümelerine karşı en duyarlı merkez bankaları
olarak bilinir. Kuruluş statüsü geniş ölçüde Bundesbank’tan alınan AMB’nin
Bundesbank geleneğine göre kurulduğu düşünülürse onun da bu duyarlılığı taşıdığı
tahmin edilebilir. Gerçekten de yakın zamana kadar AMB, Bundesbank geleneğine
sadık kaldı. Son yıllarda Fed ve AMB bu geleneksel duyarlılığı tümüyle terk
ederek başka bir patikaya girmek zorunda kaldılar.
Gün gelecek Fed ve AMB, bu
dağıttığı paraları geri çekecektir. Aldığı kâğıtları verecek verdiği paraları
geri alacaktır. Hiper enflasyona gidişi önlemenin yolu budur. İnsanlar da böyle
olmasını bekledikleri için şu anda enflasyon telaşı yüksek düzeyde değildir. Ne
var ki bu geri çekme operasyonu ağır yürütülmek zorundadır. Aksi takdirde enflasyona
neden olmaktan kaçınırken birden deflasyonist eğilimlerle karşı karşıya gelmek
söz konusu olabilir.
Fed’in bu kararı almasından önce
ekonomistler ve piyasa oyuncuları arasında yapılan kamuoyu yoklamaları
ağırlıklı olarak Fed’in bu adımı atacağı kanısında birleşmişti. Fed’in kararı
öncesinde altın fiyatlarında başlayan yükselme karar sonrasında daha da
hızlandı. Piyasa, bir yandan başka çare üretemeyen sistemin bu adımı atmak
zorunda olduğunu kabullenirken bir yandan da atılan bu adımın yaratacağı
enflasyonist genişlemenin farkında olduğu için altın almaya yönelmiş görünüyor.
Küresel krizin ortaya çıktığından
bu yana birçok konu test ediliyor. Bunlar arasında en başta kapitalizmin
yaşayıp yaşamayacağı, yaşayacaksa küresel sisteme uygulanabilecek bir model
olup olmadığı tartışması geliyor. Para politikasının bu sistemi tek başına ya
da maliye politikasının göreli olarak zayıf desteğiyle ayakta tutup
tutamayacağı bir başka test konusu olarak ortaya çıkıyor. Enflasyona yol
açmadan bu kadar paranın ortalığa dağıtılması ve deflasyona yol açmadan geri
çekilmesi ayrı test konuları. Özetle söylemek gerekirse aslında bütünüyle hem
sistem hem de onu yönlendiren ekonomi politikasının tümü önemli bir sınav
veriyor.
Hiç kuşkusuz politikacılar da
sınavdan geçiyor. Para politikasıyla ilgili kararların alınmasında etkileri yok
gibi görünse de insanlar başarısızlık halinde faturayı onlara çıkaracaklar. Hatta
şimdiden “Avrupa’da lider yok” söylemi alıp başını gitti.
Asıl mesele bu parasal
genişlemelerin küresel krizin çözümüne yarar getirip getirmeyeceği. Fed’in
önceki uygulamaları ABD ekonomisinin istendiği kadar olmasa da toparlanmasına
yol açtı. ABD’den gelen haberler arasında olumlu olanların yüzdesi olumsuzlara
göre biraz daha fazlalaştı. Beklenen hızda ve büyüklükte olmasa da bir
toparlanma olduğu kesin. Buna karşılık ABD kamuoyunun en hassas olduğu
noktalardan birisi olan işsizlik oranı hala yüzde 8’in altına inmedi. AMB’nin
önceki uygulamaları Fed’inkiler kadar başarılı olmadı. Son uygulamanın daha başarılı
olması bekleniyor.
Parasal genişleme eğer krizden
çıkış için güçlü bir altyapı oluşturamazsa Avrupa uzun süreli bir durgunluğun
içine girebilir. Nüfusu giderek yaşlanan, yaratıcılığı ve yeni teknolojilere
uyumu giderek zayıflayan Avrupa’nın böyle uzun süreli bir durgunluğu
kaldırabilecek hali yok.
Avrupa’nın durgunluğa girmesi ve
ABD’nin yeterince hızlı toparlanamaması Çin ve diğer yükselen piyasa
ekonomilerini de son derecede olumsuz etkiliyor. Bu etkileri önümüzdeki dönemde
belki daha da ağırlaşmış olarak göreceğiz.
Bakalım Çinli bilgelerin özlü
sözünde dendiği gibi “para, ayıpları
örter” sözü mü, yoksa Friedman'ın dediği gibi "enflasyon her zaman ve her yerde parasal bir olgudur" sözü mü doğru çıkacak.
Ayrıntı sevenler için not:
Niceliksel gevşeme, ekonominin yaygın uygulama alanı bulmuş para
politikası araçlarıyla canlandırılmasının mümkün olmadığı hallerde uygulanan
bir para politikası aracıdır. Bu politika çerçevesinde merkez bankaları, bankaların
ve diğer kurumların ellerinde bulunan finansal varlıkları (tahvil, bono,
varlığa dayalı menkul kıymet vb) satın alarak karşılığında bu bankalara ve
kurumlara para verirler. Böylece ekonomiye karşılığı ve limiti teorik olarak belirli
bir miktar yeni para enjekte edilmiş olur. Bunun para basmaktan tek farkı
limitinin ve tahvil, bono gibi bir karşılığının olmasıdır. Dolayısıyla para
basmaya göre daha az enflasyonist etki yaratması beklenir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202626 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.