Faiz Dersi
Faiz nedir?
Piyasa açısından bakarsak faizi,
tasarruf sahibinin, tasarrufunu, ihtiyacı olana belirli süre için
kullandırmasının karşılığı olarak aldığı bedel olarak tanımlayabiliriz. Ekonomi
bilimi açısından faiz iki farklı biçimde tanımlanır: (1) Bir borç anlaşmasının
satışı sonrasında elde edilen getiri miktarı, (2) Üretim amaçlı olarak
kullanılan sermayenin getiri oranı.
Piyasa faizi türleri
Bankaların belirli bir dönem için
mevduat karşılığında uyguladıkları faize mevduat ya da borçlanma faizi,
topladıkları mevduattan ihtiyaç sahibine verdikleri borçlara uyguladıkları
faize de kredi ya da borç verme faizi deniyor.
Basit faiz
Belirli bir dönem için yatırılan
mevduatın o dönem sonunda kazandığı faiz getirine basit faiz deniyor. Basit
faiz getirisi şöyle bir formülle hesaplanıyor:
Basit Faiz =
Anapara x Faiz Oranı x Süre
Bir yıl vade ve yüzde 8,5 (= 0,085)
faiz oranıyla 10.000 TL mevduat yatırdığımızı düşünürsek basit faiz getirisi
şöyle hesaplanır:
Basit Faiz Getirisi = 10.000 x
0,085 x 1 = 850 TL
Bileşik Faiz:
Geçmiş dönem faizinin de
anaparaya eklenmesiyle yeni dönemde elde edilen faiz getirisine bileşik faiz
deniyor.
Bileşik Faiz Getirisi = (Anapara x Dönem Faizi) ^ Dönem Sayısı
Aylık yüzde 0,8 faizle 10.000 TL
mevduatı üç ay boyunca faizini de üzerine eklemek suretiyle bankada tutarsak 3
ay sonunda bileşik faiz getirisi şöyle hesaplanır:
10.000 x 1,008 = 10.080
10.080 x 1.008 = 10.160
10.160 x 1,008 = 10.241
Bu durumda bileşik faiz oranı da (241 / 10.000 ) = 0,024 yani yüzde 2,4’e denk gelir.
10.080 x 1.008 = 10.160
10.160 x 1,008 = 10.241
Bu durumda bileşik faiz oranı da (241 / 10.000 ) = 0,024 yani yüzde 2,4’e denk gelir.
Nominal faiz
Bankaların mevduata
uygulayacaklarını açıkladıkları faiz nominal faizdir. Örneğin bir banka 1 yıl
vadeli mevduata yüzde 8,5 faiz vereceğini açıklamışsa bu nominal faizdir.
Net nominal faiz
Bankaların açıkladıkları nominal
faizden vade sonunda gelir vergisi stopajı yapılır. Mevduat sahibinin eline
geçen faiz getirisi bu kesintiden sonraki tutardır. Türkiye’de mevduat
faizlerine yüzde 15 oranında gelir vergisi stopajı uygulanıyor. Bir bankaya yüzde
8,5 nominal faizle bir yıllığına 10.000 TL yatıran bir kişinin net nominal faiz
getirisi şöyle hesaplanacaktır:
10.000 x 0,085 = 850,00 TL
850 - (850 x 0.15) = 722,50 TL
Ya da net nominal faiz oranını
hesaplamak istersek:
0,085 – (0,085 x 0,15) = 0,07225
yani yaklaşık olarak yüzde 7,3
Reel faiz
Nominal faizden enflasyonun
etkisinin giderilmesi yoluyla hesaplanan faizdir. Bir anlamda dönem sonunda ele
geçecek olan faizin satınalma gücündeki değişimden arındırılmasıyla hesaplanmış
faiz demektir. Burada hesaba katılması gereken enflasyon oranı paranın
yatırıldığı anda geçerli olan enflasyon oranı değil dönem sonunda geçerli
olması beklenen enflasyon oranıdır. Buna “beklenen enflasyon” deniyor.
Reel faiz şöyle bir formülle
hesaplanır:
Reel faiz =
(1 + Net Nominal Faiz) / (1 + Beklenen Enflasyon) -1
Bir kişinin bankaya yüzde 8,5
(0,085) nominal faizle bir yıl vadeyle 10.000 TL yatırdığını, paranın
yatırıldığı tarihte 12 aylık enflasyon oranının (TÜFE) yüzde 7,5 (0,075) olduğunu
ve bir yıllık vadenin sonunda bu oranın yüzde 7 (0,07) olmasının beklendiğini
düşünelim. Söz konusu yüzde 8,5 oranındaki nominal faiz oranından yüzde 15
stopajı düşersek net nominal faiz oranı yüzde 7,225 (0,07225) olarak bulunur. Bu
durumda reel faiz hesabı şöyle yapılır:
Reel Faiz =
(1 + 0,07225) / (1 + 0,07) – 1 = 0,0021 yani yüzde 0,21.
Genellikle piyasada hesaplama
yapılırken net nominal faiz değil nominal faiz hesaba alınıyor. Bu doğru bir
hesaplama değildir. Çünkü gelir vergisi olarak kesilen tutar kişinin eline
geçen miktarın dışında tutulması gereken bir tutardır.
Eğer beklenen enflasyon vade
sonunda beklendiği gibi yüzde 7 olarak gerçekleşmişse bu hesaplamaya göre bu
kişinin eline vade sonunda yüzde 7,225 net nominal faiz hesabıyla 722,5 TL faiz
geliri geçmiş görünecektir. Bu miktarın enflasyondan arındırılmış reel faize
göre hesaplanmış satınalma gücü yalnızca 21 TL olacaktır.
Herkesin böyle sofistike hesaplar yapmadığını varsaysak bile insanların
bu durumu hissettiklerini düşünüyorum. Aksi takdirde Türkiye’de tasarrufların
GSYH’ya oranının son on yılda yaklaşık on puanlık bir gerileme göstermesini
açıklayacak fazla argümanımız olmazdı.
Gerçek Getiri
Buraya kadar yaptığım
hesaplamalar piyasada yapılan hesaplamalardır. Buradan itibaren piyasada
yapılmayan bir hesaplamayı sizlere sunacağım. Ben bunu gerçek getiri olarak
adlandırıyorum.
Bu hesap işin içine anaparada
vade süresince ortaya çıkacak satınalma gücü yıpranmasını da katmaktadır. Çünkü
vade boyunca bankada mevduat olarak tutulan paranın da satınalma gücü
enflasyonla birlikte düşmektedir. Bu hesabı yapmazsanız reel faiz size
satınalma gücünüzün nasıl geliştiğini gösteremez. Gerçek getiri hesabını şu
formülü kullanarak yapabiliriz:
Gerçek Getiri
= Yatırılan Paranın Vade Sonundaki
Satınalma Gücü Değeri + Net Nominal Faiz
Yatırılan Paranın Vade Sonundaki
Satınalma Gücü Değeri = (Yatırılan Para) x (1 - Enflasyon)
Ekim 2012 itibariyle bankaların
yıllık mevduata verdiği nominal faiz yüzde 7,5, buna göre de stopaj sonrası net
nominal faiz yüzde (7,5 – (7,5 x 0.15) = yüzde 6,4 dolayında bulunuyor, bir yıl
sonrası için beklenen enflasyon oranı TCMB’nin son beklenti anketine göre yüzde
6,7. Bir kişinin 10.000 lirasını yüzde 7,5
nominal faizle (yüzde 6,4 net nominal faizle) ve bir yıl vadeyle bankaya
yatırdığını düşünelim ve buna göre yukarıda sözünü ettiğim gerçek getiriyi hesaplayalım.
Yatırılan Paranın
Vade Sonundaki Satınalma Gücü Değeri = (10.000) x ( 1- 0.067) = 9.330 TL
Net Nominal
Faiz Getirisi = 10.000 x 0,064 = 640 TL
Gerçek Getiri
= 9.330 + 640 = 9.970 TL
Bu kişinin, reel faiz hesabıyla
bakıldığında küçük de olsa bir faiz getirisi elde etmiş gibi göründüğü, buna
karşılık gerçek getiri hesabı yapıldığında aslında bir yılın sonunda toplamda –
30 TL’lik reel satınalma gücü kaybına uğramış olduğu ortaya çıkıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202663 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.