Vergi Yükü
Vergi yükü
Bir ülkede vergi yükü hesabı iki
akım değişken olan vergi gelirleri toplamının GSYH’ya oranlanmasıyla
hesaplanıyor. Denklemi şöylece yazabiliriz:
Toplam Vergi
Yükü = Vergi Gelirleri Toplamı / GSYH
Vergi
gelirleri toplamını hesaplarken dolaylı ve dolaysız vergiler ile birlikte
sosyal güvenlik sistemi için kesilen primler de işin içine katılıyor.
Vergi Gelirleri Toplamı = Dolaylı
Vergiler + Dolaysız Vergiler + Sosyal Güvenlik Prim Ödemeleri
Dolaylı ve dolaysız vergiler
Dolaylı vergiler, bir işlem
üzerinden alınan vergilerdir. KDV veya ÖTV bunun tipik örnekleridir. Her ikisi
de alım satım üzerinden alınır. Damga vergisi ve harçlar bir başka örnektir.
Örneğin tapu almak için tapu harcı ödenir ya da vergi dairesine verilen
beyannameye resmiyet kazandırmak için belli miktarda damga vergisi ödenir.
Dolaysız vergiler gelir, kazanç
ya da servet üzerinden alınır. Burada bir işlem yapılmasına gerek yoktur. Gelir
ya da kazancı elde etmiş olmak ya da servet sahibi olmak bu vergilerin alınma
gerekçesidir. Gelir vergisi, kurumlar vergisi, veraset ve intikal vergisi,
emlak vergisi dolaysız vergilerin örnekleridir. Bazı ülkelerde ayrıca servet
vergisi alınır.
Sosyal güvenlik primleri dışarıda
tutar da yalnızca vergi gelirlerine bakarsak şöyle bir denklem yazabiliriz:
Vergi Gelirleri Toplamı = Dolaylı
Vergiler + Dolaysız Vergiler
Buradan hareketle toplam içindeki
payları da hesaplayabiliriz. Bu konuda herhangi bir ideal ölçü bulunmamakla
birlikte dolaylı vergiler ile dolaysız vergilerin toplam vergi gelirleri
içindeki paylarının birbirine yakın olması ve dolaysız vergilerin biraz daha
yüksek olması tercih edilmektedir. Bunun temel nedeni dolaysız vergilerin
dolaylı vergilere göre daha adil bir vergilemeye imkan sağlamalarıdır. Dolaylı
vergiler herkesten eşit oranda alınır. Örneğin istisnasız bütün mal ve hizmet
satışlarına uygulanan % 18 oranındaki KDV bu mal ve hizmetlerden yararlanan
zengin ya da fakir herkesten bu oranda alınır. Bazı zorunlu mallarda KDV oranının
fakiri korumak için % 5’e indirildiğini
düşünelim. Bu durumda aynı malı alan zenginler de düşük oranlı KDV ödeyecek ve
amaca yine ulaşılamamış olacaktır. Oysa dolaysız vergiler kademelendirilebilir.
Örneğin gelir vergisi artan oranlı uygulanabilir. Yıllık gelirin ilke 10.000
TL’si için % 10, 10.000 – 20.000 TL arası için % 15, 20,000 – 30,000 TL arası
için % 20, 30.000 TL’nin üstü için % 25 gelir vergisi uygulandığını düşünelim.
Yıllık 10.000 TL kazanan bir kişi 1.000 TL gelir vergisi ödeyecek, buna karşılık
yıllık 40.000 TL gelir elde eden kişi (1.000 + 1.500 + 2.000 +2.500 =) 7.000 TL
gelir vergisi ödeyecektir. Yani geliri çok olan daha yüksek oranlı gelir
vergisi ödemiş ve kamu hizmetine daha fazla katkı yapmış olacaktır.
OECD ülkeleri vergi yükü karşılaştırması
Aşağıdaki tablo 2011 yılı
verileri yayınlanmış olan OECD üyesi ülkelerin vergi yüklerini gösteriyor. OECD
sınıflandırmasında yer alan gelir, kazanç ve mülk üzerinden alınan vergileri
dolaysız vergi, mal ve hizmetler üzerinden alınan vergileri dolaylı vergi
olarak topladık. Sosyal güvenlik primlerini de dahil ettiğimizde kalan fark bu
sınıflandırmaya alınmamış olan diğer vergilerdir.
Tablo: OECD Ülkeleri Vergi
Yükleri 2011 (Kaynak: www.oecd.org. Revenue Statistics.)
(1) Vergi
yükünün en ağır olduğu ülke Danimarka. Onu İsveç, Fransa, Belçika ve Avusturya
izliyor.
(2) Vergi
yükünün en hafif olduğu ülke Yeni Zelanda. Onu Şili, Türkiye, ABD ve Kore
izliyor.
(3) Dolaysız
vergi yükünün en ağır olduğu ülke Danimarka. Onu Yeni Zelanda, ABD, Kanada, İsviçre ve İzlanda izliyor.
(4) Dolaylı
vergi yükünün en yüksek olduğu ülke Türkiye. Onu Şili, Macaristan, Estonya ve Yeni
Zelanda izliyor.
Türkiye’nin durumu
OECD ülkeleriyle yaptığımız
karşılaştırma bize Türkiye’nin düşük vergi yüküne sahip bir ekonomi olduğunu,
bu vergi yükünün ağırlıklı olarak dolaylı vergilere dayandığını ve dolayısıyla
vergi adaletini sağlamaktan uzak bir vergi yapısına sahip olduğunu gösteriyor.
2011 yılının merkezi hükümet
bütçe gerçekleşmelerine baktığımızda dolaylı ve dolaysız vergilerin şöyle
sıralandığını görüyoruz.
Dolaylı vergilerin toplanma kolaylığı gibi büyük
bir üstünlüğü olmakla birlikte yukarıda anlattığımız gibi adaletsiz bir yapısı
vardır. Dolaysız vergiler çok kazanandan çok alındığı için vergi adaletini
sağlarken dolaylı vergiler az kazanandan göreli olarak çok alındığı için vergi
adaletini bozmaktadır.
Dolaylı vergilerin ağırlıkta olduğu bir ekonomide
gelir dağılımında eşitlik sağlamak da zorlaşmaktadır.
İşte bu nedenledir ki Türkiye açısından yapısal
reformların en başında bu yapıyı değiştirecek düzenlemelerin yapılması geliyor.
Bunu yaparken dolaysız vergilerin oranlarının artırılması yerine vergi
sisteminin dışına çıkmış olan kazançların, kayıp ve kaçakların yani özetle
vergi kaydı dışında kalmış kazançların sisteme alınması gerekiyor. Bu, aynı
zamanda cari açık ile ithalat vergileri ve bütçe açığı üçgeninde oluşmuş
bulunan tuhaf ilişkiyi de çözümleyecek adım olacak.
Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 202043 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.