Vergi Tahsilâtının Özelleştirilmesi
Özelleştirmenin en ileri aşaması
Para basma yetkisinin özel kesime
devri seçeneğini dikkate almazsak özelleştirmenin en ileri aşaması
vergi tahsilâtını özel kesime yaptırmaktır. Bazı Avrupa ülkelerinde ortaçağda ve
Osmanlı İmparatorluğunda 16’ncı yüzyıl ile 19’uncu yüzyıl arasında uygulama
alanı bulmuş, zamanla terk edilmiştir.
Osmanlı İmparatorluğunda vergi
tahsilâtının özel kişilere yaptırılması mukataa yöntemi çerçevesinde gelişmiş
olsa da yöntemin uygulama çeşitlerinden birisi olan iltizam sözcüğü halk
arasında yöntemin asıl adı olan mukataanın yerine kullanılmıştır.
Mukataa
Devlete ait bir arazi veya gelir
kaynağının bir bedel karşılığı kiraya verilmesi veya geçici olarak devredilmesi
işlemine mukataa deniyor.
İslam devletlerinde yaygın bir
uygulama alanı bulan mukataa yöntemi, Osmanlıda devlete ait gelirlerin tahsil
edilmesi, tekel halinde işletilen bir işletmenin işletme hakkının devredilmesi
ya da yer altı kaynaklarından devlet payına düşenleri çıkarma ve gelirini alma
hakkının devri biçiminde kullanılmıştır. Osmanlıdaki mukataalar için
verilebilecek örnekler arasında aşar vergisi tahsilâtının devri, gümrüklerin
işletme hakkının devri, madenlerin işletme hakkının devri en başta
gelenleridir.
Genellikle üç yıllık bir süre
için verilen mukataaları devralanlar gerekli tahsilâtı yapamaz ya da mukataa
bedelini ödeyemezse mallarına el konularak mukataa bedeli tahsil edilirdi.
Osmanlıda mukataa uygulaması üç
ayrı yöntemle yapılırdı: İltizam, emanet, malikâne yöntemi.
İltizam yöntemiyle mukataa
Fransa ve Almanya’da ortaçağda
uygulanmış olan iltizam yöntemi, Osmanlı İmparatorluğu’nda önce yalnızca
salyaneli eyaletlerde uygulanırken 16’ncı yüzyıl sonlarında bütün imparatorluğa
yayıldı.
Bu yöntemde maden ocakları,
tuzlalar, gümrükler, dalyanlar, yıllık en düşük gelirleri Maliye tarafından
saptanarak ihaleye çıkarılır, en yüksek bedeli teklif edene verilirdi. İltizam
yönteminde devir süresi genellikle üç yıldı. İşletmeyi bu süre için devir alana
mültezim denirdi. Mültezimin teklifi net bedel teklifiydi. Yani toplayacağı
gelirden maliyetini ve kendi kâr payını düşer, devlete devredeceği geliri buna
göre hesaplayıp o miktarı ihalede teklif ederdi.
Emanet yöntemiyle
mukataa
Ekonomik konjonktürün çöküş yaşadığı yıllarda gelirlerde düşüş olması ve
dolayısıyla işletmelerin zarar etmesi olasılığı ortaya çıktığı için mültezim
bulmak zor olurdu. Bu gibi istikrarsızlık yıllarında devlet, mukataaları
kapatmaktansa emanet yoluyla işletmeyi tercih ederdi. Bu durumda emin sıfatıyla
(kendisine mukataa emanet edilen kişi) işletmenin başına gelenler memur
sıfatını taşır ve maaş alır buna karşılık belli bir tutarın devlete ödenmesini
üstlenirlerdi. Yani bu yöntemde emin, maaş alır, toplanan gelirden herhangi bir
pay almaz, onu olduğu gibi devlete devrederdi. Bu yöntem, iltizam yoluyla
emanet adını alan karma bir yöntem olarak tanımlanabilir.
Malikâne yöntemiyle mukataa
Çeşitli gelir kaynaklarının bir kimseye gelirinden yaşamı boyunca yararlanılmak,
başkasına satılmamak koşuluyla verilmesine malikâne yöntemiyle mukataa deniyor.
Bu yöntemde mukataa gelirleri, tamamı peşin ya da bir miktarı peşin, kalan
bölümü yıllık taksitler halinde ödenmek üzere özel kesime satılıyordu.
Malikâne yöntemi, ilk olarak 1695 yılında Güney ve Güneydoğu Anadolu
bölgeleri ile Suriye’de uygulamaya konuldu,
zamanla yaygınlaştı ve eyaletlere malikâne verilmesine kadar genişledi.
Malikâne yöntemi, madenler, tuzlalar üzerinde olduğu
gibi, damga resmi, cizye ve avarız dışında devletin vergi aldığı bütün
faaliyetlere yayılmıştı.
Mukataa yönteminin sonu
Başlangıçta devlete, vergi tahsilâtı gibi zor bir konuyla uğraşmaktan
kurtulmak biçiminde bir avantaj sağlayan yöntem, ilerleyen yıllarda mültezimlerin
üstlendikleri bedeli çıkarabilmek için halka karşı baskı uygulamaya girişmeleri
ve işletmeyi ikincil mültezimlere (bir çeşit taşeronluk yöntemi) devretmeye
yönelmeleriyle bozulmaya başladı. Özellikle köylüden toplanan ayni vergide yaşanan
büyük sorunlar ve yakınmalar yöntemin sonunu getirdi.
1858 yılında çıkarılan arazi kanunu ile miri arazinin halka tapu karşılığı
satılmasından bir süre sonra mültezimler yerine devlet memurları atandı ve yaklaşık
350 yıl uygulamada kalan bu yöntem tümüyle kaldırıldı.
Kamu hizmetlerinin özelleştirilmesi mümkün ve doğru olsa da bunun bir
sınırı vardır. Ekonomi alanındaki sınırın vergi koyma, vergi toplama ve para
basma yetkileri konusunda olduğunu düşünüyorum. Bu sınırı aşmak, başlangıçta iyi
sonuçlar veriyor gibi görünmesine karşılık orta – uzun dönemde büyük sorunlara
neden oluyor.
Notlar:
Aşar (vergisi): Osmanlı’da
ürün üzerinden alınan ayni vergi. Ürünün onda biri vergi olarak yine
ürün biçiminde devlete verilirdi. Aşarın sözcük anlamı onda bir demektir.
Salyane: Bazı eyaletlerde adam başına alınan bir çeşit
baş vergisi. Bu vergi yılda bir kez alınır ve tahsilâtı İstanbul’a
gönderilirdi.
Salyaneli eyaletler: Mısır,
Bağdat, Yemen, Habeş, Basra, Lahsa, Cezayir, Trablusgarp ve Tunus.
Cizye: Hristiyan tebadan ve himaye altına alınmış
olan Hristiyan ülkelerinden alınan vergi.
Avarız: Olağanüstü hallerde hem Müslüman hem de
Müslüman olmayan halktan ayni, mali ya da bedeni olarak alınan vergi. Zaman
içinde bu vergi süreklilik kazanmıştır.
Miri arazi: Osmanlı İmparatorluğunda mülkiyeti devlete ait
olan ve tarım üretimini sağlamak üzere ekilip biçilmesi için üzerinde yaşayan
kişilere kullandırılan araziye verilen addır. Bu arazi özel mülkiyete konu
olmadığı için alınıp satılamaz, vakıf ya da hibe konusu olamazdı.
Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 202019 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.