Üç Güncel Konu
Başbakan “IMF’ye borcumuzu erken ödeyeceğiz” demiş bu ne anlama
geliyor?
Türkiye’nin 1999 ile 2008 yılları
arasında IMF ile birlikte uyguladığı stand by düzenlemeleri aşağıdaki tabloda
yer alıyor:
No
|
Tarih
|
Süre (Ay)
|
Tahsis (Milyon USD)
|
Kullanım (Milyon
USD)
|
17
|
1999
|
36
|
22.707
|
17.726
|
18
|
2002
|
36
|
19.360
|
17.990
|
19
|
2005
|
36
|
10.060
|
10.060
|
17,18,19
|
Toplam
|
52.127
|
45.776
|
|
1 - 19
|
Toplam
|
56.942
|
49.557
|
Türkiye’nin 1999 yılı sonunda IMF
ile başladığı ve 2008 yılı Mayıs ayına kadar uygulaması süren 17, 18 ve 19
numaralı stand by uygulamalarıyla IMF’den kullandığı desteğin dolar olarak
karşılığı 45,8 milyar dolardır. Türkiye 1960 yılından itibaren IMF ile toplam
19 stand by düzenlemesi içine girmiş ve toplam olarak 49,6 milyar dolar destek
kullanmıştır. Demek ki 1999 sonundan 2008 yılının Mayıs ayına kadar IMF’den
kullanılan 3 stand by düzenlemesiyle alınan desteklerin toplamı tarih boyunca
kullanılan stand by destekleri toplamının % 92’sidir.
Türkiye, IMF’den kullanılan stand
by desteklerini, prosedür gereği, taksitler halinde geri ödüyor. 31 Ocak 2013 tarihi
itibariyle Türkiye’nin IMF’ye kalan borcu (565 milyon SDR) yaklaşık 865 milyon
dolardır. Bu miktarın 432,5 milyon doları 14 Şubat ve kalan 432,5 milyon doları
da 14 Mayıs tarihlerinde ödenecek ve borç bitecektir.
Eğer Türkiye 14 Şubat’ta 432,5
milyon dolar yerine 865 milyon doların tamamını öderse erken ödeme yapmış ve
borcunu erken kapatmış olacaktır. Ödemeler, kullanımlara göre daha uzun zamana
yayıldığı ve daha küçük taksitler halinde geri ödendiği için 13 yıldan uzun
sürmüştür. Mayıs ayında ödenecek taksitle bitecek olan borcu, bir taksit öne
çekerek bitirmek ne kadar erken ödeme sayılır ve ne işe yarar takdiri okura
aittir.
Merkez Bankası bağımsızlığı nedir? Niçin tartışma başladı?
Merkez Bankası’nın bağımsızlığı
söz konusu olduğunda 4 tür bağımsızlık gündeme gelir: Amaç bağımsızlığı, araç
bağımsızlığı, finansal bağımsızlık, kurumsal bağımsızlık. Amaç bağımsızlığı, merkez bankasının amacının ne olacağının
seçimiyle ilgilidir. Günümüzde pek çok merkez bankasının yasasında bankanın
amacının fiyat istikrarını sağlamak olduğu yazılı bulunuyor. Bu durumda merkez
bankasının amaç bağımsızlığı gündemden düşer. Araç bağımsızlığı, merkez bankasının fiyat istikrarını sağlama
amacına hangi araçları kullanarak varacağına ilişkin seçimin kendisinin karar
vereceğini ifade eden bir bağımsızlıktır. Günümüzde merkez bankası bağımsızlığından
genellikle araç bağımsızlığı anlaşılıyor. Finansal
bağımsızlık, merkez bankasının finans kaynaklarını kendisinin
belirlemesinin, siyasetin eline bakmamasının sağlanması anlamına geliyor. Finansal
bağımsızlık olmadan ötekilerin sağlanması zordur. Kurumsal bağımsızlık, merkez bankası yöneticilerinin atanma, görevde
kalma süresi gibi konuların açık ve net olarak yasayla belirlenmesi ve
tartışmaya açık olmaktan uzak tutulması anlamına geliyor. Bu da yöneticilerin,
siyasetten bağımsız kalabilmeleri için ön koşul olarak kabul ediliyor.
Eğer merkez bankasının amacı
yasayla belirlenmiş yani amaç bağımsızlığı tanınmamışsa araç bağımsızlığı,
finansal bağımsızlık ve kurumsal bağımsızlığın açık biçimde verilmesi gerekir. Finansal
bağımsızlık ve kurumsal bağımsızlığın sınırları yasa ile çizilmeli ve ötesine
karışılmamalıdır.
Merkez bankalarının amacı arttıkça,
yani konu maliye politikasının alanına doğru genişlemeye başladıkça bağımsızlık
da yavaş yavaş yitirilir. Bağımsızlığını yitirmiş bir merkez bankası siyasetin
emrine girer. Bunun ilk sonuçları kredilerin kamu kesimi emrine tahsisi
biçiminde gün yüzüne çıkar, sonraki sonuçları ise hükümetin isteğiyle para
basmaya kadar gider. Türkiye, çok yakın zamana kadar kamu kesimini finanse eden
bir merkez bankasına sahipti ve o dönemde Türkiye’nin enflasyonu iki haneliydi.
O nedenle ben Stiglitz’in “krizde bağımsız olmayan merkez bankaları daha
başarılı oldu” söylemine katılmıyorum. Stiglitz’in söylemine örnek olarak gösterdiği
Çin ve Hindistan’da Yuan ve Rupi kurlarına baktığımız zaman dolara karşı en
düşük tutulan döviz kurlarının bu ikisi olduğu görülüyor. Başarı buysa yarın
kur savaşları başlayacak denmektir.
TCMB’nin “Merkez Bankasının
Bağımsızlığı” kitapçığını yayınlamasının nedeninin asıl olarak banka üzerinde “faizleri
düşürme” yönünde kurulan siyasal baskıya karşı bir tavır sergilemek olduğunu
düşünüyorum. Srgilediği tavır nedeniyle TCMB’yi haklı buluyorum. Türkiye, geçmişte TCMB’nin bağımsız
olmamasının sıkıntısını çift haneli enflasyon ve çift haneli reel faizlerle
ödemiştir.
Kur savaşları ne anlama geliyor?
Bir ülkenin parasının öteki ülke
paralarıyla eşitlendiği değerlere döviz kur ya da parite diyoruz. Örneğin 1 Dolar
kaç TL eder diye sorduğumuzda bunun yanıtı 1,78 ise burada TL’nin Dolar kurunun
1,78 olduğu ortaya çıkıyor.
Burada sözünü ettiğimiz döviz kuru
nominal yani görünürdeki kurdur. Reel döviz kur bundan farklı olabilir. Reel
döviz kuru, iki ülkenin mallarının göreli fiyatıdır. Reel kur hesabı aslında
bir anlamda satınalma gücü karşılaştırmasıdır. Reel kuru tam olarak hesaplayabilmek
için ülkelerde üretilen aynı standartta birkaç maldan oluşan bir sepet yapmak
gerekir. Bunu bulmak çok kolay değildir. The Economist Dergisi, Big Mac’in
bütün dünyada aynı standartta üretildiğinden hareketle bir Big Mac indeksi düzenlemekte
ve ülkelerin reel kurlarını buna göre hesaplamaktadır. Bu hesapta Big Mac’in
asıl üretim yeri olan ABD’deki fiyatı baz kabul edilmekte ve diğer ülkelerde
Big Mac’in satış fiyatları alınarak bu baz fiyatla karşılaştırılarak reel
kurlar hesaplanmaktadır. Ocak 2013 itibariyle ABD’de Big Mac fiyatı (dört
kentteki fiyatların ortalaması olarak) 4,37 dolardır. Aynı Big Mac, Çin’de (5
kentteki ortalama olarak) 2,57, Hindistan’da 1,67, Brezilya’da 5,64 dolara denk
gelen yerel paralarla satılmaktadır. Euro bölgesinde ise Big Mac’in ortalama
fiyatı 3,59 Euro ya da 4,88 Dolardır. Bu durumda Çin Yuanı (ya da renminbisi)
dolara karşı % 41, Hint Rupisi dolara karşı % 62 düşük değerli, Brezilya Real’i
dolara karşı % 29,2, Euro ise dolara karşı % 11,7 yüksek değerli durumdadır. Bu
durumda Euro ile Yuan arasındaki çapraz kur farkı % 50’yi geçmektedir. Yani Çin’in
Avrupa’ya mal satması çok kolay buna karşılık Avrupa’nın Çin’e mal satması o
kadar kolay değildir. 2008’de küresel krizin Lehman Brothers olayıyla birlikte doruk
noktasına tırmanmaya başladığı tarihten itibaren Japon Yeni değer kazanmış ve yakın
zamana kadar da bu durum devam etmiştir. Ancak son dönemde durum tersine dönmüş
ve Yen Dolara karşı biraz değer düşüşü yaşamıştır. Ocak 2013 itibariyle Japon
Yeni Dolara karşı % 19,5 düşük değerlidir. Bu geri dönüşe karşın Japonya, Yen’in
Dolara karşı zaman içinde değer kazanmış olmasından rahatsızdır çünkü ihracatı
düşerken ya da yeterince artmazken ithalatı artmaktadır. Yeni Japon hükümeti Yen’in
değerini daha da düşürmek ve Japonya’ya ihracat gücünü yeniden kazandırmak
istemektedir. Kurlardan duyulan rahatsızlık son dönemde Euro’nun Dolara karşı
hızla değer kazanması nedeniyle Avrupa’ya da sıçramış ve Fransa Euro’nun aşırı
değerli olduğunu öne sürerek konuyu Euro Grup toplantılarına ve G20 toplantısına
taşımaya karar vermiştir.
Kur savaşları deyimi, ihracatı
artırmak, ithalatı sınırlamak için kendi paralarının değerini öteki paralara
karşı düşük tutmak için girişilen çabaları ifade ediyor. Birkaç ülke
paralarının değerini düşük tutarak dünya pazarındaki yerini genişletmeye yönelince
öteki ülkeler de benzer hamlelere girişiyorlar. Karşılıklı adımların sonunda herkesin
zarar göreceği aşamaya kadar gitmesi kur savaşlarının korkulan gelişim sürecini
yansıtıyor. Bretton Woods Konferansının amaçlarından birisi de bu olayın
dışticaret savaşları versiyonunu önlemekti. Bir ülke, cari açığını gidermek
için ithalat kısıtlamalarına giderse öteki ülkeler de aynı yolu izlemeye
başlayabilir ve bu durumda dünya ticaret hacmi küçülür. Kapitalizmin temel önermelerinden
birisi “dünyada ticaret ne kadar artarsa refah da o kadar artar” olduğu için bu
gelişmenin dünyada refahı düşüreceği düşünülmektedir. IMF, Dünya Bankası ve
sonradan eklenen WTO bu tür ithalat kısıtlamalarına yol açacak gelişmeleri önlemek
için dizayn edilmişlerdir. Günümüzde dışticaret savaşlarının yerini kur
savaşları almış bulunuyor.
Ocak 2013 itibariyle Türkiye’de
Big Mac fiyatı 8,45 TL’dir. O tarihteki nominal kurla bunun karşılığı 4,78
Dolar etmektedir. Bu durumda TL, Dolara karşı % 9,4 yüksek değerlidir. Ocak
ayında TL’nin Dolar kuru 1 Dolar = 1,76 TL idi. Yani bu hesaba göre Ocak 2013’de
TL’nin Dolar kurunun 1 Dolar = 1,92 TL olması gerekiyordu.
Burada ele aldığımız Big Mac
kurunun sembolik bir anlamı olduğunu, dünyadaki kurları ve fiyatları bir
sandviçle ölçmenin çok da anlamlı olmadığını belirtmekte yarar var. Çok anlamlı
olmasa da sadece bu sandviç fiyatı, kur savaşlarından merkez bankası
bağımsızlığına kadar birçok konuyu kuşbakışı da olsa anlamamıza yardım ediyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202696 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.