Türkiye Açısından Para Arzı Kavramları
Para arzı (ya da aynı anlama
gelen para stoku), bir ekonomide belirli bir anda mevcut parasal varlıkların
toplam miktarını ifade eder. Bu tanım ikiye ayrılarak çeşitlendirilir. Dar
anlamda para arzı kavramı, genellikle dolanımda bulunan para miktarı ile
vadesiz banka mevduatlarının toplamını anlatmak için kullanılırken, geniş
anlamda para arzı kavramı, bunlara bankalardaki vadeli mevduat miktarının da
eklenmesiyle ortaya çıkar.
Ekonomi literatüründe M harfiyle
gösterilen para arzını darlıktan genişliğe göre sıraladığımızda karşımıza bazı
ayrıntılı tanımlar çıkar. Bu tanımlar ülkeden ülkeye biraz farklılık gösterse
de işin özü aynıdır. Burada Türkiye’de kullanılan tanımları ele alacağım.
Aşağıdaki tabloda yer alan para arzı tanımları en dar para arzı tanımından en
geniş olanına doğru sıralanmış bulunuyor.
Para Arzı
|
İçeriğinde bulunan parasal varlıklar
|
Miktarı (2012, Milyar TL)
|
M0
|
Dolaşımdaki para - Banka Kasalarındaki Para
|
54,6
|
M1
|
M0 + TL ve YP
Vadesiz Mevduat
|
167,4
|
M2
|
M1 + TL ve YP
Vadeli Mevduat
|
731,8
|
M3
|
M2 + Repo ve Para
Piyasası Fonları + Bankalarca İhraç Edilen Menkul Kıymetler
|
774,7
|
M0, en dar anlamdaki para arzı, TCMB
tarafından dolaşıma çıkarılmış banknotlarla, Darphane tarafından dolaşıma çıkarılmış
madeni paradan bankaların kasalarında bulunan nakit paranın düşülmesiyle bulunan toplamı gösterir.
2012 yılsonu itibariyle Türkiye’de dolaşımda bulunan para miktarı 54,6 milyar
TL imiş. Demek ki GSYH’mızın (2012 yılı için 1.426 milyar TL olarak tahmin
ediliyor) % 3,8'i kadar banknot ve
madeni para dolaşımda bulunuyor.
M1 dar para arzı tanımı
dolanımdaki paraya yani M0’a bankalarda bulunan vadesiz mevduatın da
eklenmesiyle ortaya çıkar. 2012 sonu itibariyle 167,4 milyar TL tutarındaki M1 büyüklüğünün
61,4 milyar TL’lik bölümü dolanımdaki paradan, 106 milyar TL’lik bölümü de
bankalardaki vadesiz mevduattan oluşmaktadır.
M2 geniş para arzı M1’e vadeli
mevduatların eklenmesiyle bulunur. 2012 sonu itibariyle 731,8 milyar TL
büyüklüğündeki M2’nin 167,4 milyar TL’lik bölümü dolanımdaki para ve vadesiz
mevduattan kalan 564,4 milyar TL’lik bölümü ise vadeli mevduat toplamından
oluşmaktadır.
M3 en geniş para arzı M2’ye repo
ve para piyasası fonları eklenerek bulunur. 2012 sonu itibariyle 774,7 milyar
TL olan M3’ün 731,8 milyar TL’lik bölümü M2’den, 42,9 milyar TL’lik bölümü ise repo
ve para piyasası fonları ve bankalarca ihraç edilen 2 yıla kadar vadeli menkul değerlerin toplamından oluşur. (Repo (repurchase agreement); kısa dönemli bir menkul değerin
(Devlet tahvili, Hazine bonosu, banka bonoları, piyasada işlem gören borçlanma
senetleri gibi) belirli bir dönem sonunda geri alınmasını öngören bir satış
anlaşmasını ifade ediyor. Repo, borçlanmanın teminatlı hale getirilmesinin bir
çeşididir. Para piyasası fonları; piyasada
yatırım fonu adı altında bankalarca oluşturulan fonları ifade ediyor. Bankalarca ihraç edilen menkul kıymetler; bankaların çıkardıkları 2 yıla kadar vadeli tahvil ve bonoları ifade etmektedir.)
Irwing Fisher’in, adını taşıyan
ünlü bir denklemi vardır: Fisher Denklemi. Bu denklem: MV = PT şeklinde ifade
edilir. Burada M para arzını, V (velocity) paranın dolanım hızını, P ortalama fiyatları
ve T de ekonomide üretilen malların fizik miktarını gösterir. PT’yi kısaca GSYH
olarak gösterebiliriz. Bu durumda denklemimiz MV = GSYH’ya dönüşür. Paranın
dolanım hızından kastedilen her bir para biriminin (1 TL) bir yılda kaç kez el
değiştirdiğidir. Bu denklemde para arzını M1 olarak alırsak Türkiye için 2012
yılının dolanım hızını V = GSYH / M1 formülü ile yaklaşık 8,5 olarak buluruz.
Yani 2012 yılında her 1 TL 8,5 kez el değiştirmiş demektir. (Bu hesaplamada
para arzını M1 olarak almamızın nedeni dolanımdaki para ile banka kasalarındaki
paranın ve kredi kartı, banka kartı gibi araçlarla her an kullanılabilir
durumdaki vadesiz mevduatı bu hesaba katmanın doğru olacağını düşündüğümüz
içindir.) Bu durumda denklemimiz şöyle bir eşitliği verir: 167,4 x 8,5 = 1.426
milyar TL.
MV = PT denkleminin bize
anlattığı çok basit bir şey vardır. Ekonominin fiziksel üretiminde (T) çok hızlı ve çabuk artışlar olmaz. Aynı
şey geleneklere, alışkanlıklara göre biçimlenmiş olan paranın dolanım hızı (V)
için de geçerlidir. Bunlardaki değişiklikler orta uzun vadede gerçekleşir.
Dolayısıyla V ve T’yi kısa dönemde kolay değişmeyen büyüklükler olarak kabul
edebiliriz. Bu durumda para arzında (M) ortaya çıkacak bir artış fiyatlar genel
düzeyinde (P) artışlara (enflasyona) neden olur.
Bu yaklaşım birçok merkez
bankasının niçin temel hedef olarak fiyat istikrarını aldığını ve niçin parasal
genişlemeyi denetimde tutmaya çalıştığını açıklamaktadır. Sona yıllarda başta
Fed ve AMB olmak üzere merkez bankaları ekonomiyi canlandırabilmek amacıyla parasal
genişlemeye gittikleri halde enflasyon oluşmamasının nedeni içinde bulunulan
kriz ortamının devam ediyor olmasıdır. Böyle bir genişleme normal ortamlarda
yapılmış olsa büyük çaplı enflasyon yaratabilirdi.
Aşağıdaki grafik Türkiye’nin 2002
– 2012 arasındaki GSYH’sıyla (kırmızı çizgi, sağ eksende) yılsonu M1 para arzı
miktarlarını (mavi çizgi, sol eksende) bir arada gösteriyor. Grafik,
TCMB’nin, enflasyonu denetlemek üzere para arzını denetim altında tuttuğunu
gösteriyor.
Para konusunda
Paradan Para Kaybetme Dönemi 12 Şubat 2024Parayı Kim Yaratıyor? 4 Haziran 2021Ekonomideki İllüzyonlar8 Temmuz 2020Para Basmanın Sonuçları10 Haziran 202085 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.