Ekonomideki İllüzyonlar
İllüzyon ya
da yanılsama, gerçek bir nesnenin duyular üzerindeki izlenimlerinin yanlış
değerlendirilmesidir. Algılama sırasında oluşan yanılsamalar bazen
kendiliğinden ortaya çıkar. Çölde, güneşin kumdaki yansımalarını su birikintisi
sanmaya yol açan serap gibi algılamalar kendiliğinden oluşan yanılsamaya
örnektir. Bazen de birisinin yarattığı illüzyonlar algılamamızı etkileyebilir. İç
tarafı siyah kadifeyle kaplı bir kutunun içinde kaybedilen eşya tipik bir
illüzyon gösterisidir. Kutunun içinde aynı renk kadifeyle kaplı cebi ya da bölmeyi
renk aynılığından dolayı kimse fark etmez. Bu gibi yanılsamaya yol açan oyunları
yapanlara illüzyonist deniyor.
Özellikle parasının iç değer
kaybının (enflasyon) ve dış değer kaybının yüksek olduğu ekonomilerde
karşılaşılan birçok olay, ortaya çıkardığı farklı görünümler nedeniyle
yanılsamalara yol açar. İnsanların gayrimenkulleri ikinci elden satışa
çıkardıkları zaman karşılaştıkları yanılsamalar buna örnek oluşturur. Diyelim
ki bir kişi 2010 yılı 7 Temmuz günü 1 milyon liraya satın aldığı bir konutu
2020 yılının 7 Temmuz günü 2,5 milyon liraya satmış olsun. İlk bakışta bu
işlemden 1,5 milyon lira kazanmış görünür. Bu, tipik bir yanılsamadır. 7 Temmuz
2010’da USD/TL kuru 1,55 idi. Yani o tarihte 1 milyon lira ile dolar satın almış
olsaydı 645 bin doları olacaktı. Bugün USD/TL kuru 6,86 olduğuna göre 645 bin
doların karşılığı 4,4 milyon lira ediyor. Bu durumda bu kişi döviz almak yerine
gayrimenkul alarak 1,9 milyon lira kaybetmiş olmaktadır ( söz konusu tarihlere
ait satış kurları için kaynak: TCMB.) Bu on yılda 1,9 milyon liradan az kira geliri elde etmişse (ki o kadar kira geliri elde etmesine olanak yok) yine de zararda olacaktır.
Ekonomi biliminde
illüzyon sözcüğü ilk kez İtalyan iktisatçı Amilcare Puviani tarafından
1897 tarihli Teoria della illusione nelle entrate publiche” ve 1903 tarihli
“Teoria della illusione finenziaria” adlı kitaplarda mali illüzyon biçiminde
kullanılmıştır. Puviani’ye göre eğer kamu gelirleri ve özellikle vergilerin
miktarı halk tarafından tam olarak bilinmezse, halk, kamu kesiminin olduğundan
düşük maliyetle çalıştığını zanneder ve kamu harcamalarının artırılmasına
itiraz etmez. O nedenle de hükümetler topladıkları vergiyi daha düşük göstermek
için bir bölümünü gizlemeye yönelebilirler.
Türkiye’de mali illüzyon, vergi
gelirlerinin düşük gösterilmesinden çok kamu harcamalarının düşük gösterilmesine
yönelik bir yaklaşım olarak çıkıyor karşımıza. 1980’lerde kamu harcamalarının
hızla artması sonucu bazı kalemlerin bütçe dışı fonlara devredilmesi yoluyla harcama
artışlarının kamuoyunun dikkatinden uzaklaştırılması yoluna gidilmişti. Bugün de
benzeri uygulamalar Varlık Fonu ve kamu bankaları eliyle yürütülüyor. Böylece
kamu kesiminin gerçek harcama miktarı saklanmış oluyor.
Merkez Bankası da ilginç
illüzyonlara başvuruyor. Enflasyon hedeflemesi yöntemi uygulayan Merkez Bankası
hiçbir zaman tutturamamış olsa da her yıl yüzde 5’lik enflasyon hedefi koymaya
devam ediyor. Aslında uyguladığı para politikasıyla enflasyonu etkileyebilecekmiş
gibi bir illüzyon yaratıyor ve bunun anlaşılmaması için faizi indirmeye devam
ediyor. Merkez Bankası, önceleri kuru denetleyebilmek için rezervlerden döviz
satışı yaparak bir başka illüzyon daha yaratırdı, son dönemlerde bu görevi kamu
bankalarına devretti.
Şimdilik ekonomideki illüzyonlar ikna
edici görünüyor. Bakalım insanlar kutunun içindeki bölmeyi ne zaman fark edecek?
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026152 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.