Para Basmanın Sonuçları
Para basmanın dayanakları
Artık pek fazla işlevi kalmamış
olan madeni parayı hazineye bağlı Darphane, asıl para işlevi gören kâğıt parayı
merkez bankası basar. Bunlara ek olarak kaydi parayı da (hesap parası ya da
banka parası) bankalar yaratır ([i].)
Kaydi para, madeni para ve kâğıt para gibi fizik olarak dolaşımda bulunmaz ama
paranın yukarıda sayılan bütün işlevlerini görür. Kâğıt para miktarı bir ölçüde
kaydi paranın da miktarını belirleyeceği için merkez bankasının dolaşıma
soktuğu para miktarı (emisyon) önemlidir.
Buradaki temel soru şudur: ‘Basılacak
paranın miktarı nasıl belirlenmelidir?’ Bu sorunun yanıtı en basit haliyle ‘ihtiyaç
ölçüsünde basılmalıdır’ şeklindedir ([ii].)
Ne var ki bu yanıt bu kez ‘ihtiyaç nasıl belirlenir?’ sorusuna davetiye
çıkarır. Bu sorunun yanıtı da ‘normal koşullarda beklenen enflasyon ve reel
büyüme kabaca para arzı artışının temelini belirler’ şeklinde verilebilir.
Bunun ötesinde basılacak para miktarı enflasyonun yükselmesine yol açar. Bu
yanıtta dikkat edilecek konu ‘normal koşullar’ ifadesidir. Ekonomide
genelleştirilmiş yaklaşımlar normal koşullara göre dizayn edilmiş olan
yaklaşımlardır. Örneğin ‘denk bütçe’, ‘enflasyon ve büyümeyi hedef alarak para
basma’ gibi ekonomik sloganlar normal koşulların yaklaşımlarını ifade eder. Koşullar
değişmeye, bozulmaya başladığında yaklaşımlar da değişir. Örneğin ekonomide
hızlı bir bozulma ortaya çıkmış, ekonomik küçülme, artan işsizlik gibi sorunlar
yaşanmaya başlamış ve bu durumun müdahale edilmeden düzeleceğine ilişkin bir beklenti
de kalmamışsa o zaman bu yaklaşım değişir. Bu değişimi ‘zor, oyunu bozar’ diye
bilinen atasözüyle özetleyebiliriz. Böyle bir durumda iki politikadan birisi (ya
da ikisi birden) genişlemeci bir yaklaşımla devreye sokulur: Vergi indirimlerine
gidilmesi ve kamu harcamalarının arttırılması yoluyla uygulanacak maliye
politikası veya faiz indirimleri ve para basılması yoluyla uygulanacak para
politikası. Bu politika değişiklikleriyle talebin ve dolayısıyla ekonominin
canlandırılmasına çalışılır. Böyle bir durumda talep düşük olduğu için bu
önlemlere başvurulması normal koşullardan farklı olarak kısa dönemde enflasyonist
baskılar yaratmaz. Bunun en açık kanıtı olarak ABD, Avrupa, İngiltere ve
Japonya merkez bankalarının para basarak finansman sağlama yoluna gitmelerine
karşın bu ekonomilerde enflasyonun normal sınırların dışına çıkmamış olması gösterilebilir.
Para basmak tabu olmaktan çıkıp nasıl normal yaklaşım
haline geldi?
Özellikle 20’nci yüzyılın ikinci
yarısında ortaya çıkan enflasyonist genişlemeler sonucu merkez bankaları,
enflasyon yaratmayacak, reel büyümeyle at başı gidecek kadar para basmayı hedef
alır oldular, hatta bu bir tabu haline geldi. 20’nci yüzyılın sonlarından
başlayarak para arzını hedef alan yaklaşımların yerini enflasyon hedeflemesi yaklaşımı
alırken ihtiyaçtan fazla para basmak tabu olarak kalmaya devam etti. 2006
yılında ABD’deki Subprime Mortgage Kriziyle ucu görünen ve sonra 2008’de Lehman
Brothers’ın batışıyla su yüzüne çıkan küresel krizle birlikte bu tabu yıkıldı.
Başta ABD Merkez Bankası Fed olmak üzere, İngiltere Merkez Bankası (BOE),
Avrupa Merkez Bankası (ECB), Japonya Merkez Bankası (BOJ) ve sonrasında onları
izleyen birçok merkez bankası para basarak talebi canlandırma yoluna gittiler. Para
basma tabusunun yarattığı izlenimi yenmek için de buna’ parasal genişleme’ gibi
farklı algı yaratacak isimler verdiler. Yaptıkları şey aslında para basıp bu
parayla hazine ve diğer bazı finans kuruluşlarının tahvillerini satın alarak
piyasaya para sürmek ve talebi canlandırmaktı.
Para basma tabusunun yıkılmasından
sonra merkez bankaları iki yoldan birisini izlediler. Bazıları (Fed, BOE, ECB,
BOJ gibi) basılan parayla piyasadan ağırlıklı olarak hazinenin ve bir miktar da
finans kuruluşlarının tahvillerini satın aldılar. Bu uygulama dolaylı olarak
hazinenin merkez bankası tarafından finanse edilmesi demekti. Diğer bazı merkez
bankaları doğrudan para basıp kredi ya da destek gibi farklı yollarla hazineye
veya doğrudan piyasaya verdiler.
Para basarak harcamaları finanse etmek doğru mudur?
Para basmanın tabu olduğu dönemde
yeni klasik ekonomi okulu ve rasyonel beklentiler teorisinin önde gelen iki
temsilcisi Thomas Sargent ve Neil Wallace ‘Hoş Olmayan Parasalcı Aritmetik’
başlıklı bir makale yayınladılar ([iii].)
Bu makalelerinde o güne kadar söylenenlerin tam tersini söylüyorlardı: “Hazine’nin,
artan maliyetlerle borçlanması ve sürekli piyasaya daha yüksek faiz ödemesi, piyasada
para bolluğuna ve enflasyonun artmasına neden olur. O nedenle bütçe açığını para
basarak finanse etmek daha az enflasyon yaratıcıdır.” Sargent ve Wallace’ın bu beklenmedik
sonuca ulaşırken yaptığı iki önemli varsayımı gözden kaçırmamak gerekir: (1) Bu
sonucun doğması için reel faiz oranının GSYH büyümesinden daha hızlı büyümesi
gerekir. (2) Uygulanan maliye politikası veri olarak alınır ve geçerli olan
veya gelecekte uygulanacak olan para politikasıyla ilişkili değildir.
Fed başta olmak üzere gelişmiş
ekonomilerin para basarak finansman sağlamasının bugüne kadar enflasyon
yaratmadığına bakarsak Sarget ve Wallace’in önerisinin yanlış olmadığı sonucuna
varabiliriz. Buradaki kritik nokta ekonomi toparlanıp da talep yükselmeye
başladığında bu para bolluğunun ne olacağı sorusudur. Fed, bu sorunu, ekonomi
toparlandığında fazla parayı piyasadan çekip sterilize ederek çözmeyi
planlıyordu. Bunu da 2018’de uygulamaya geçirmişti. Ne var ki ekonomideki gidiş
yeniden bozulunca bu planı iptal edip tekrar para basmaya döndü.
Para basarak finansman yapmak
ülkeden ülkeye, koşuldan koşula değişkenlik gösteren bir konudur. Özellikle
ekonominin krize girerek küçülmeye başladığı, vergi indirimlerinin sonuç
vermeyeceğinin düşünüldüğü bir ortamda bu döngüyü tersine çevirmek için para
basılabilir. Merkez bankaları bu gerçeği görerek küresel krizle birlikte para
basmaya yönelmişlerdir.
Türkiye’de durum
Merkez bankalarının temel
görevleri kabaca devlet adına para basma yetkisini kullanmak, bastığı paranın
istikrarını sağlamak, bankalara gereken likiditeyi vermek ve para politikasını
yürütmektir. Merkez bankası, bankalar dışında kimseye hiçbir amaçla kredi
vermemelidir.
TCMB, 2001 krizi öncesinde
hazineye her yıl bütçe yasasındaki ödenekler toplamının yüzde 15’ine kadar kısa vadeli avans verirdi.
2001 yılı sonunda bu uygulama kaldırıldı. Bugün uygulamada ihracatçıya kredi
vermekte kullanılan reeskont kredisi var. Geçtiğimiz günlerde ona benzetilerek yatırım kredisi verilmesi uygulamasına
da başlandı. Böylece TCMB para basarak bankacılık kesimi dışında reel kesimi de
finanse etmeye girişti. Arada Eximbank ya da Türkiye Kalkınma ve Yatırım
Bankası’nın bulunması bu gerçeği değiştirmiyor.
Açık söylemek gerekirse hazineye
kısa vadeli avans uygulaması bu iki uygulamadan çok daha doğru bir uygulamaydı.
Çünkü o yolla verilen para bütçe disiplini ve kuralları çerçevesinde harcanıyor,
dolayısıyla nereye harcandığı biliniyor ve denetleniyordu. O uygulamanın tek
yanlışı ekonomide kriz olsun olmasın sürekli kullanımda olmasıydı.
Sonuç
Normal koşullarda ihtiyaçtan öte
para basmak enflasyonist baskılar yaratır. Bu özet doğrudur. Buna karşılık ekonominin
küçüldüğü, işsizliğin arttığı ve dolayısıyla talebin hızla düştüğü anormal
koşullarda (ki buna kriz diyoruz) Para basmak kısa vadede enflasyon yaratmaz. Buradaki
kritik konu basılan paranın nasıl kullanılacağı ve zamanı geldiğinde nasıl sterilize
edileceği konusunun topluma şeffaf olarak anlatılmasıdır. Bunu sağlamak için basılan
paranın, ekonomi canlanmaya döndüğünde nasıl geri çekileceğine ilişkin plan
önceden açıklanmalıdır. Basılan para mutlaka bütçe içinde, bütçe kurallarına
uygun olarak harcanmalıdır. Kamu harcamalarında tasarrufa gidilmeli ve
insanlara basılan paranın gerçek ihtiyaçlara yönlendirildiği gösterilmelidir.
Bunlar yapılırsa risklerin artması denetlenebilir, işler düzeldiğinde de bu
para bolluğunun enflasyon yaratması önlenebilir.
[i] Kaydi paranın nasıl yaratıldığı konusunu merak
edenler şu yazımda bu mekanizmanın işleyişini bulabilir: http://www.mahfiegilmez.com/2019/11/piyasada-ne-kadar-nakit-para-var.html
[ii] Burada para basmak deyimiyle kastedilen kuşkusuz
piyasadaki para miktarının (para arzı) artışına neden olacak ek para
miktarıdır. Yoksa fersude (eskimiş) kâğıt paraların toplanıp yerine yenisinin
basılıp piyasaya sürülmesi değil.
Para konusunda
Paradan Para Kaybetme Dönemi 12 Şubat 2024Parayı Kim Yaratıyor? 4 Haziran 2021Ekonomideki İllüzyonlar8 Temmuz 2020Bu Kadar Dolar Basılıyor da Değeri Niçin Düşmüyor?26 Nisan 2020146 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.