Analitik Düşünme Yeteneği Nasıl Geliştirilir?
Türk eğitim sistemi, merak eden,
sorgulayan, aldığı yanıtların doğru olup olmadığı ya da kesin olup olmadığı
üzerinde duran, aldığı yanıtla tatmin olmayınca araştıran insanlar yetiştirmeye
yönelik olarak kurgulanmış bir eğitim sistemi değil. En baştan sorgulanması doğru
olmayan alanlar belirleniyor ve daha küçücük yaştayken bunlar çocuğun beynine işleniyor
ve o zaman da merak etme, araştırma, aldığı yanıtla tatmin olmayıp derinleşme gibi
yetenekler kısıtlanmış oluyor. Kısıtladıklarımız analitik düşünmenin başlangıç
noktaları. Nedenler, niçinler, nasıllar, neden - sonuç ilişkileri kurulamayınca
kabuller, ön yargılar, büyüklerin dedikleri doğrudur yaklaşımları, söz uçar
yazı kalır deyişleri ön plana çıkıyor. Öyle olunca da toplum sürekli kendini tekrarlayan
dogmaların esiri oluyor.
Avrupa’yı ortaçağda bir karabasan
gibi saran bu dogmatik yaklaşım tarzı sonunda cadılık gibi saçma sapan bir
saplantıyı toplumsal bir teori düzeyine kadar taşımıştı. Avrupa’nın bu beladan
bu saplantılardan kurtulması dinde reformun getirdiği aydınlanma çağıyla oldu.
Oysa ortadoğu, tam tersine başlangıçta bilime yönelik bir yapı taşırken iş
fizik bilimlerden sosyal bilimlere dönmeye başlayınca analitik yaklaşımı terk
ederek kabuller yaklaşımına döndü. Ortadoğuda bu yapıdan çıkışa yönelik ilk ve
tek adım Mustafa Kemal Atatürk hareketidir. Onun da tamamlanamadığı bugünlerde
çok daha net bir biçimde görülebiliyor.
Analiz yapamayan insanlar senteze
de varamazlar. Yani bütünü göremezler. Hep bölük pörçük parçaları görür ama resmi
bir türlü bütünleyemezler.
Analitik düşünceye nasıl
ulaşılır? Asıl konumuz bu sorunun yanıtını verebilmek. Çoğu insan matematik
çalışmanın analitik düşünme yeteneği kazandırdığı düşüncesindedir. Eğer bu
görüş doğru olsaydı bizim insanlarımızın analitik düşünce yapısına sahip olması
gerekirdi. Çünkü bizim çocuklarımıza üniversite giriş sınavları da hedef
alınarak en çok matematik ve fen bilimleri öğretiliyor. Okullarda, kurslarda,
dershanelerde hep bu derslere ağırlık veriliyor. Ama sonuçta Çinlilerin birinci
olduğu analitik matematik yarışmasında bizim çocuklar sondan ikinci oluyorlar.
Çünkü uluslararası sınavlarda ezber dışı sorular soruluyor. Formülü yazmak
yetmiyor, oradaki filanca harfin ne anlam taşıdığını da yanıtlamak gerekiyor.
Bizimkiler formülü herkesten önce yazsa da harfin anlamı konusunda takılıp
kalıyorlar.
Analitik düşünme yeteneğini
geliştirmenin çok basit bir yolu var: Polisiye roman okumak. Polisiye
romanlarda dedektif iz sürer. Ve bunu yaparken sürekli akıl yürütür, ipuçlarını
birbirine bağlar, sorular sorar aldığı yanıtları değerlendirir. Bu açıdan
Arthur Conan Doyle’un detektifi Sherlock Holmes, Agatha Christie’nin detektifleri
Hercules Poirot ve Miss Marple, Maurice Leblanc‘ın kibar hırsızı Arsene Lupin ideal
tiplerdir. Akıl yürütmenin duygularla karıştırılması ve bir beceriksizlik
karmaşasına dönüşmesi konusunda en eğlenceli tipleme ise sinemada Peter
Sellers’ın canlandırdığı Müfettiş Clouseau’dur.
Matematik ve fen bilimleri derslerim
ortaokul ve lisede iken zayıftı. Ama edebiyat, felsefe, mantık, psikoloji ve sosyolojiye düşkündüm. Sürekli roman okur,
felsefe denemelerini incelerdim. O arada bir yandan da polisiye romanları
okurdum. İyi kötü analitik düşünme yeteneğine sahip olduğumu sanıyorum. Ve bunu
fen bilimleri çalışmaktan çok, polisiye roman okumaya olan düşkünlüğümden
kaynaklandığı kanısını taşıyorum. Özellikle Sherlock Holmes romanları ve Agatha
Christie romanlarının bende analitik düşünme yeteneğini geliştirdiğini
sanıyorum.
Bugünlerde elimde Ransom Riggs’in
yazdığı Sherlock Holmes El Kitabı adlı kitap var. Kitabı okurken bu düşüncem
daha da pekişti. O zaman anladım ki ben bu tür kitapları okurken detektifle
birlikte düşünmüş, merak etmiş, aramış ve bulmuşum.
Türkiye’de polisiye roman
edebiyatı, analitik düşünme eğiliminin gelişmeyişine paralel bir gidişat izlemiş
ve yaygın bir gelenek haline gelememiş. Geçmişte tek tük denemeler olsa da
bizim edebiyatımıza yerleşmiş değil bu tür. Bu konuda son yıllarda bazı
gelişmeler oldu. Ahmet Ümit bu alana derin bir soluk getirdi. Polisiye olmayan
kitaplarında bile tıpkı polisiye romanmış gibi analitik düşünmeye ışık tutacak
adımlara yer verdi hep.
Televizyonda şu sıralarda Galip
Derviş adlı bir dizi oynuyor. Galip Derviş, aşırı titiz, simetri takıntıları
olan ama olay yerinde inceleme yaptığında neler olup bittiğini çıkarabilen bir analist.
Hiç kimsenin görmediği ayrıntıları görebiliyor ve oradan giderek neredeyse bire
bir tutacak tahminler yaparak olayın oluşunu, hatta geçmişini ve suçluyu
tanımlayabiliyor.
Günümüz düşüncesi böyle olmak
yani iyi bir gözlem yeteneğine kavuşmak ve sürekli sorgulamak zorunda. Aksi
takdirde çevrede olup biten birçok olayı sadece seyretmiş olarak kalabiliyor
insan.
Bana analitik düşünce yeteneği
nasıl geliştirilir diye soranlara verebileceğim en iyi yanıt Sherlock Holmes maceralarını
ve Agatha Christie’nin romanlarını okuma öğüdü oluyor. Bir şey daha var doğal
olarak. Ki o analitik düşünmeden çok varılan sonuçları değerlendirmek ve belki
doğru bir senteze ulaşabilmek için çok önemli: Her türlü değer yargısından ve
ön kabullerden kurtulmak. İnsan ön kabulle veya değer yargısıyla başladığı bir
sorgulamada doğru sonuçlara varamaz.
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 202697 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.