Beklentiler
Beklentilerin oluşması
Bir olayla ilgili bitmiş,
tamamlanmış bir sonuç söz konusuysa buna gerçekleşme diyoruz. Örneğin
yılsonunda enflasyon % 5 olarak çıkmışsa bu gerçekleşmiş enflasyondur. Eğer bir
olayla ilgili henüz gerçekleşmemiş bir bekleyişimiz varsa buna da beklenti
diyoruz. Örneğin yılın ortasında eldeki verilere bakarak yılsonu enflasyonunu %
7 olarak gerçekleşmesini beklememiz halinde ortaya çıkan oran bizim
beklentimizdir. Ekonomik değişkenlerdeki ileriye dönük beklentiler geçmiş
deneyimler ve ekonomik yapıdan (tüketim ve yatırım eğilimleri gibi) önemli
ölçüde etkilenir.
Önde gelen 100 üretici firmanın
karar alıcısı konumundaki yöneticileriyle bir anket yaparak yılsonu enflasyon
beklentisi hakkındaki görüşlerini aldığımızda buradan çıkan ortalama oran bize
karar alıcıların ortalama enflasyon beklentisini gösterir. Diyelim ki Merkez
Bankası’nın enflasyon hedefi % 5 olarak açıklandığı halde böyle bir anketten çıkan
sonuç % 7 enflasyon beklentisi şeklinde olsun. Bu durumda enflasyon
gerçekleşmesi, eğer fiyat artırımı için koşullar uygunsa (yani talep yeterliyse
ve diğer koşular da engel oluşturmuyorsa), % 7’ye yakın olacaktır. Çünkü karar
alıcılar beklentileri olan % 7’lik bir enflasyonun maliyetlerini bu oranda
artıracağını düşünerek fiyatlarını artırırlar ve sonuçta enflasyon
beklentilerini fiyatlarına yansıtmış olurlar. Böylece gerçekleşme de
beklentilere yakın bir yerde oluşur. Rasyonel beklentiler teorisi bunu şöyle
açıklıyor: “Beklentiler hangi yöndeyse gerçekleşme de o yönde olur.” İşte bu
nedenle ekonomik dengenin oluşmasında ekonomik bireylerin çeşitli değişkenler
üzerinde ileriye dönük beklentileri çok önemli rol oynar.
Karar alma sürecindeki bilgiler
Karar alma sürecinde edinilen bilgiler
de beklentilerin oluşturulması açısından önemli rol oynar. Örneğin, merkez
bankalarının rezervlerini artırmak için daha fazla altın alacaklarına yönelik
bir haber piyasada o tarihe kadar oluşmuş altın dengesini bozar. Altın
talebinin artacağı yönündeki bu haber, insanları altın fiyatlarının artacağını
düşünmeye itecektir. Çünkü arz ve talep yasaları gereği arzda artış yokken
talep artıyorsa fiyat artacak demektir. Bu durumda insanlar fiyat artışı
olmadan önce altın almak isteyecektir. Bu durumda da altın fiyatları artan
talebe paralel olarak yükselmeye başlayacaktır. Haberin temelini merkez
bankalarının alımı artırması olduğu halde henüz merkez bankaları alıma geçmeden
altın fiyatları artmaya başlamış olur. .
Beklentileri ekonomik yapı kadar,
elde edilen bilgiler de yönlendirmektedir. Elde edilen her bilgi doğru
olmayabilir. Elde edilen bir haber piyasaları bir yönde hareketlendirirken, bir
süre sonra bu haberin yanlış çıkması, piyasaları bu kez ters yönde de
hareketlendirecektir. Altın ile ilgili haber örneğimizde, merkez bankalarının
altın alımına gideceği haberi altın fiyatlarını artırmıştı. Dünya Altın
Konseyi’nin bir açıklama yaparak “dünyanın önde gelen bütün merkez bankalarıyla
görüştüklerini ve hiçbirinin altın alımı konusunda bir eğilimi olmadığının
saptadığını” açıkladığını varsayalım. Haberin yanlış olduğunun ortaya
çıkmasıyla birlikte fiyat artışlarından kurtulmak için altın alanlar
taleplerini eskisinden de aşağı düzeye düşüreceklerdir. Çünkü ellerinde yanlış
habere dayanarak aldıkları fazla altın bulunmaktadır. Bu şekilde, altın fiyatları
haberin yanlış çıkmasıyla eski fiyatından da daha düşük bir fiyata düşebilecektir.
Mali kesimdeki anlık etkiler
Örneğimizden
yola çıkarak şu sonuca varabiliriz: Beklentilerin elde edilen haberler yoluyla
şekillenmesi ve elde edilen haberlerin her zaman doğru olmayacağı gerçeği
piyasaların dengesini oynak hale
getirmektedir.
Ekonomide mal piyasalarının
dengeye gelmesi zaman alan bir süreçtir. Üretim kararı alıp üretimi gerçekleştirmek
kısa sürede olmaz. Buna karşılık mali piyasalarda arz ve talep dengesi ödeme
teknolojisinin gelişmesiyle birlikte anlık bir olgu haline gelmiş durumdadır. Dolayısıyla
haber yoluyla beklentilerin etkilenmesi ve mali piyasaların yeni dengelere
gelmesi çok çabuk gerçekleşmektedir.
Fed'in açıklamaları ve değişen beklentiler
Fed’in tahvil alımlarını
azaltacağı yani piyasaya verdiği likiditede azaltmaya gideceği yolundaki
açıklamaları aşağı yukarı 2 – 3 haftadan beri başta gelişme yolundaki ülkeler
olmak üzere bütün küresel sistemi etkiledi. Henüz Fed bu dediğini uygulamaya
koymadı ama açıklama beklentilerin değişmesine yol açtı. Bu açıklamadan önce
Fed’in, daha uzun bir süre tahvil alımlarını azaltmayarak piyasayı likit tutmaya
devam edeceği tahmin ediliyordu. Fed’den gelen açıklamanın sonucunda insanlar
ABD’de likiditedeki azalma sonucunda faiz oranlarının yükseleceğini düşünmeye
başladılar. ABD’de bu eğilimin ortaya çıkması halinde Avrupa’da da benzer
eğilimler ortaya çıkması beklenir. Bu durumda ABD ve Avrupalı yatırımcılar,
gelişme yolundaki ülkelerde daha yüksek faizle duran paralarını alıp ülkelerine
dönmeye başladılar. Bunun sonucu olarak gelişme yolundaki ülkelerin
borsalarından, bankalarından, tahvillerinden çekilen yerel paralar Dolar ve
Euro’ya çevrilerek asıl ülkelerine geri dönmeye yöneldi. Gelişme yolundaki
ülkelerde borsalar düştü, yerel paralar Dolar ve Euro’ya karşı değer kaybetmeye
başladı ve faizler yükselmeye yöneldi. Özetle diyebilirim ki Fed’in açıklaması
beklentileri değiştirdi, beklentilerdeki değişiklik ise gerçekleşmeyi
etkilemeye başladı.
Türkiye’de son dönemde yaşadığımız
olay da budur. Dışarıdaki bu gelişmelere ek olarak bir de yerel gelişme ortaya
çıktı: Gezi Parkı olayları. Bu olayların mali piyasalar üzerindeki etkisinin bu
aşamada çok büyük olmadığını düşünüyorum. Çünkü mali piyasa zaten Fed’in
kararıyla etkilenmiş bulunuyordu.
Gezi Parkı olaylarının devamında pek çok gelişme yaşandı. Bu gelişmeler beklentileri sürekli olarak değişmesine yol açıyor. Başlangıçta olayların yumuşama yoluyla çözüleceğini düşünenler ağırlıktaydı. Dolayısıyla olayların piyasalara etkisi çok belirleyici olmadı. Asıl olarak piyasalardaki etki Fed'in açıklamalarıyla sınırlı kaldı, Gezi Parkı olayları bunun üzerine az bir ek etki getirdi. Ne var ki olaylar devam etti ve her gün farklı bir beklenti doğmasına yol açarak piyasalarda etkisini sürdürdü.
Gezi Parkı olaylarının etkisi asıl olarak kaynak girişinde kendisini gösterecek gibi görünüyor. Fed'in açıklaması sonrası Türkiye gibi gelişme yolundaki ekonomilerden çıkan yabancı kaynakların geri dönüşü , Fed açıklama değiştirse bile, bu olaylar nedeniyle eskisi kadar kolay olmayacak gibi görünüyor.
Gezi Parkı olaylarının devamında pek çok gelişme yaşandı. Bu gelişmeler beklentileri sürekli olarak değişmesine yol açıyor. Başlangıçta olayların yumuşama yoluyla çözüleceğini düşünenler ağırlıktaydı. Dolayısıyla olayların piyasalara etkisi çok belirleyici olmadı. Asıl olarak piyasalardaki etki Fed'in açıklamalarıyla sınırlı kaldı, Gezi Parkı olayları bunun üzerine az bir ek etki getirdi. Ne var ki olaylar devam etti ve her gün farklı bir beklenti doğmasına yol açarak piyasalarda etkisini sürdürdü.
Gezi Parkı olaylarının etkisi asıl olarak kaynak girişinde kendisini gösterecek gibi görünüyor. Fed'in açıklaması sonrası Türkiye gibi gelişme yolundaki ekonomilerden çıkan yabancı kaynakların geri dönüşü , Fed açıklama değiştirse bile, bu olaylar nedeniyle eskisi kadar kolay olmayacak gibi görünüyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202647 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.