Güncellenmiş Faiz Dersi
Faiz Nedir Nasıl Hesaplanır?
Faiz Nedir?
Piyasa açısından bakarsak faizi,
tasarruf sahibinin, tasarrufunu, ihtiyacı olana belirli süre için
kullandırmasının karşılığı olarak aldığı bedel olarak tanımlayabiliriz. Ekonomi
bilimi açısından faiz iki farklı biçimde tanımlanır: (1) Bir borç anlaşmasının
satışı sonrasında elde edilen getiri miktarı, (2) Üretim amaçlı olarak
kullanılan sermayenin getiri oranı.
Faiz Hesapları
Basit Faiz: Belirli bir dönem için yatırılan mevduatın o dönem
sonunda kazandığı faiz getirine basit faiz deniyor. Basit faiz getirisi şöyle
bir formülle hesaplanıyor:
Basit Faiz = Anapara x Faiz Oranı
x Süre
Bir yıl vade ve yüzde 8,0 (=
0,08) faiz oranıyla 10.000 TL mevduat yatırdığımızı düşünürsek basit faiz
getirisi şöyle hesaplanır:
Basit Faiz Getirisi = 10.000 x
0,08 x 1 = 800 TL
Bileşik Faiz: Geçmiş dönem faizinin de anaparaya eklenmesiyle yeni
dönemde elde edilen faiz getirisine bileşik faiz deniyor. 10.000 TL’nin aylık %
0,8 faizle bir yıl sonunda ne kadar faiz getirdiğini aşağıdaki tablo yardımıyla şöyle
hesaplayabiliriz:
| Anapara (TL) | Aylar | Anapara + Faiz |
| 10.000 | 1 | 10.080 |
| 2 | 10.161 | |
| 1 + Aylık Faiz | 3 | 10.242 |
| 1,008 | 4 | 10.324 |
| 5 | 10.406 | |
| 6 | 10.490 | |
| 7 | 10.574 | |
| 8 | 10.658 | |
| 9 | 10.743 | |
| 10 | 10.829 | |
| 11 | 10.916 | |
| 12 | 11.003 |
12'nci ay sonundaki anapara + faiz toplamını başlangıçtaki anaparayla kıyaslarsak (( 11.003 - 10.000) / 10.000 =) yıllık bileşik faiz oranını yaklaşık olarak 10 olarak hesaplamış oluruz.
Nominal Faiz: Bankaların mevduata uygulayacaklarını açıkladıkları
faiz nominal faizdir. Örneğin bir banka 1 yıl vadeli mevduata yüzde 8,0 faiz
vereceğini açıklamışsa bu nominal faizdir. Net
Nominal Faiz: Bankaların açıkladıkları nominal faizden vade sonunda gelir
vergisi stopajı yapılır. Mevduat sahibinin eline geçen faiz getirisi bu
kesintiden sonraki tutardır. Buna net nominal faiz diyoruz. Türkiye’de mevduat
faizlerine vadeye göre değişen gelir vergisi stopajı uygulanıyor. Bir yıl
vadeyle yatırılan mevduata % 12 gelir vergisi stopajı söz konusu oluyor. Bir
bankaya yüzde 8,0 nominal faizle bir yıllığına 10.000 TL yatıran bir kişinin
net nominal faiz getirisi şöyle hesaplanacaktır:
10.000 x 0,08
= 800 TL
800 - (800 x 0.12)
= 704 TL
Ya da net nominal faiz oranını
hesaplamak istersek:
0,080 – (0,080 x 0,12) = 0,0704
yani yaklaşık olarak yüzde 7.
Reel Faiz: Nominal faizden enflasyonun etkisinin giderilmesi
yoluyla hesaplanan faizdir. Bir anlamda dönem sonunda ele geçecek olan faizin
satınalma gücündeki değişimden arındırılmasıyla hesaplanmış faiz demektir.
Burada hesaba katılması gereken enflasyon oranı paranın yatırıldığı anda
geçerli olan enflasyon oranı değil dönem sonunda geçerli olması beklenen
enflasyon oranıdır. Buna “beklenen enflasyon” deniyor.
Bu hesaplama piyasada genellikle
nominal faizden enflasyon etkisi arındırılarak yapılıyor. Oysa doğrusu net
nominal faizden enflasyonu arındırarak hesaplama yapılmasıdır.
Reel faiz şöyle bir formülle
hesaplanır:
Reel faiz = (1 + Net Nominal
Faiz) / (1 + Beklenen Enflasyon) -1
Bir kişinin bankaya yüzde 8,0 nominal faizle bir yıl vadeyle 10.000 TL yatırdığını, paranın
yatırıldığı tarihte 12 aylık enflasyon oranının (TÜFE) yüzde 8 olduğunu ve bir yıllık vadenin sonunda bu oranın yüzde 7,5 (0,075) olmasının
beklendiğini düşünelim. Söz konusu yüzde 8,0 oranındaki nominal faiz oranından
yüzde 12 stopajı düşersek net nominal faiz oranı yüzde 7 olarak bulunur. Bu
durumda reel faiz hesabı şöyle yapılır:
Reel Faiz = (1 + 0,07) / (1 +
0,075) – 1 = - 0,00465 yani yaklaşık olarak eksi yüzde 0,5.
Bu örnekte reel faiz eksi
çıkmıştır. Oysa hesaplamayı piyasanın yaptığı gibi nominal faiz (yani stopaj
öncesi oran) üzerinden yapsaydık:
Reel Faiz = (1 + 0,08) / (1 +
0,075) – 1 = artı yüzde 0,5 olarak bulacaktık.
Reel faizi hesaplarken doğru olan
nominal faizi değil net nominal faizi esas almaktır. Çünkü gelir vergisi
stopajı tasarruf sahibinin eline geçen tutarı azaltır.
Faiz Çeşitleri
Banka Faizleri
Bankaların uyguladığı faizler
başlıca iki gruba ayrılıyor: Mevduat faizi, kredi faizi. Mevduat faizi: Bankalarda
mevduat hesabı açtırıp da bu hesaba para yatırırsanız alacağınız faizin adı
mevduat faizidir. Vadelerine göre sınıflandırırsak iki türlü mevduat
vardır: Vadesiz mevduat, vadeli mevduat. Bankalar ilkine faiz vermiyor,
ikincisine ise miktara ve vadeye göre değişen oranlarda faiz veriyorlar.
Bankalar, şubeye gitmeden açılan ve adına e-mevduat denilen mevduat hesaplarını
desteklemek için genellikle bu hesaplara biraz daha yüksek faiz veriyorlar. Türkiye’de
vadeli mevduatın ağırlığı (toplam mevduatın % 87s’i) ortalama 1-3 ay arası
vadeye sahiptir. Bu aralıkta vadeler için de günümüzdeki faiz ortalama olarak
oranı yıllık % 7,5 dolayındadır. Bu faiz nominal faizdir. Nominal faiz oranı; görünürdeki faiz demektir. 6 aya kadar vadeli
mevduat hesabından elde edilen faizden % 15 gelir vergisi stopajı yapılıyor. Bu
durumda ele geçen üzerinde hesaplarsak gerçek faiz oranı yaklaşık olarak %
6,4’e geliyor. Gerçek faiz oranı;
nominal faizden stopaj yoluyla kesilen gelir vergisi düşülerek hesaplanan
faizdir. Bunların dışında bankalar ticari mevduat adı altında kurumlardan da
mevduat kabul eder ve faiz öderler. Kredi
faizi; bankaların açtıkları kredilere uyguladıkları faizlere verilen addır.
Bankaların çeşitli adlar altında farklı kesimlere açtıkları krediler söz
konusudur. Bunları; kurumsal/ticari krediler, kobi kredileri ve bireysel
krediler (tüketici kredileri ve kredi kartları) olarak sınıflandırmak mümkün.
Tüketici kredileri de başlıca taşıt kredileri, konut kredileri ve diğer
krediler olarak üçe ayrılıyor. Kredilerin her birinin faiz oranı farklıdır. Bugün
için tüketici kredileri için ortalama olarak % 1,3 dolayında aylık ortalama
faiz oranından söz etmemiz mümkündür. Ticari faiz oranları ise kurumlara göre
farklı oranlar taşıyabilmektedir.
Tahvil ve Bono (DİBS) Faizleri ve Gösterge Faiz
Hazine, kamu kesimi açıklarını
kapatmak ve geçmiş yıllardan gelen anapara ve faiz borçlarını ödeyebilmek için
iç ve dış borçlanma yapmaktadır. İç borçlanmayı Devlet Tahvili (vadesi 1 yıl ve
daha uzun kağıtlar) ya da Hazine Bonosu (vadesi 1 yıldan kısa kağıtlar) ile
yapmaktadır. Bu borçlanma kağıtlarının hepsine Devlet İç Borçlanma Senetleri
(DİBS) adı verilmektedir. Hazine iç borçlanmayı ağırlıklı olarak ihale
yöntemiyle yapmakta ve faiz de bu ihalelerde belirlenmektedir. Hazinenin iç borçlanma ihalelerinde
belirlenen faize DİBS faizi Hazine Faizi adı veriliyor. DİBS’leri ihale
sırasında yani birinci elden bankalar alıyorlar. Bankalar daha sonra bu kağıtları
piyasada satıyorlar. Böylece piyasada bir ikinci el fiyatı ve faizi oluşuyor. Gösterge faiz; Vadesine 2 yıl kalmış
olan ve 3 ayda bir kupon ödemeli olan alım satım olarak çok işlem gören Devlet
Tahvilinin ikincil piyasadaki faizine verilen addır. Bugün için gösterge faiz TRT130515T11 numaralı Devlet tahvilinin faizidir ve
oranı % 9,25’dir. Bu faiz, pek çok işlem için referans olarak alındığı için
adına gösterge faiz deniyor.
TCMB’nın Faizleri
Bir hafta vadeli repo işlemlerine uygulanan
faiz (politika faizi): TCMB, 1 hafta
vade ile repo ihalesi açıyor, bankalar ellerindeki tahvil ve bonoları TCMB’ye
verip karşılığında para alıyorlar ve vade sonunda parayı iade edip kağıtlarını
geri alıyorlar. TCMB bu araçla banka ve finans kurumlarının piyasada uyguladığı
faiz oranlarını, bankalardan alınan kredilerin miktarını, hisse senedi ve döviz
gibi varlıkların fiyatlarını etkileyebiliyor. Bu işleme uygulanan faiz oranı bugün
itibariyle yıllık % 4,50. Gecelik işlemlerde uygulanan faiz (gecelik faiz,
fonlama faizi): TCMB’nin, hesaplarını kapatabilmek için gecelik
olarak borç almak ya da ellerinde kalan paraları gecelik olarak borç vermek
isteyen bankalara uyguladığı faize bu adlar veriliyor. Piyasada gecelik faizlerin
oluşturduğu açıklığa “faiz koridoru” buradan giderek bu faizlere “koridor
faizi” de deniyor. TCMB, bu yolla ikincil piyasada oluşan kısa vadeli faiz
oranlarını, döviz kurlarını ve kredilerin büyüme hızını etkileyebiliyor.
TCMB’nin gecelik borç almada uyguladığı faiz oranı bugün için yıllık % 3,5, gecelik
borç vermede uyguladığı faiz oranı yıllık yüzde 6,5 (piyasa yapıcısı bankalara
repo karşılığı % 6.)
Geç likidite penceresi faizi: Hesaplarını kapatmak ya da ellerinde bulunan parayı borç
vermek için son ana kadar bekleyen bankalara uygulanan caydırıcı faiz
oranlarını kapsayan bir uygulamadır. Bu uygulamada saat 16.00 ile 17.00
arasında TCMB’ye gecelik borç vermek isteyenlere bugün için yıllık % 0, gecelik
olarak TCMB’den borç almak isteyenlere yıllık % 9,5 faiz uygulanıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026142 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.