Kur, Faiz, DİBS, BIST, Reyting, CDS Özetle
Döviz ve Döviz Kuru Nedir ve Nasıl
Belirlenir?
Döviz (ya da kambiyo), yabancı
ülke paralarına verilen genel addır. Dolar, Euro, Pound, Yen, Yuan bizim
açımızdan dövizdir.
Döviz kuru, bir ülkenin parasının
yabancı paralar karşısındaki değerini belirleyen katsayıya verilen genel addır.
Bu çerçevede örneğin TL’nin Dolar karşısındaki değerine kısaca Dolar Kuru deniyor.
Bugünlerden 1 Dolar, piyasada 1,91 TL dolayında alınıp satıldığı için TL’nin
Dolar kuru 1,91 diyoruz.
Eğer bir ülkede dalgalı kur
rejimi (floating exchange rate regime) uygulanıyorsa ülke parasının yabancı paralar
karşısındaki değeri yani döviz kuru piyasada belirleniyor demektir. Dövizi de
bir çeşit mal gibi kabul edersek onun fiyatı olan döviz kurunun da öteki
malların fiyatı gibi arz ve talep kurallarına göre belirlendiğini görebiliriz.
Bir ülkede döviz bol, yerli para kıtsa döviz kuru düşük, döviz kıt, yerli para
bolsa döviz kuru yüksek olacak demektir. Dalgalı kur rejiminde döviz kurları
piyasadaki hareketlere göre sürekli iner ya da çıkar. Eğer bir ülkenin parası
yabancı paralara karşı değer kaybediyorsa buna değer kaybı, değer kazanıyorsa
buna değer kazanımı diyoruz.
Eğer bir ülkede sabit kur rejimi (fixed
exchange rate regime) uygulanıyorsa o ülkedeki merkez bankası ülke parasının
döviz kurunu tek tek bütün dövizler için belirler ve bu kurlar yeni bir karar
alınana kadar değişmeden kalır. Bu döviz kurunun merkez bankası tarafından ülke
parasına değer kazandıracak biçimde düşürülmesine revalüasyon, ülke parasına
değer kaybettirecek biçimde düşürülmesine de devalüasyon deniyor.
Eğer bir ülkede müdahaleli döviz
kuru rejimi (dirty float) uygulanıyorsa, döviz kuru esas olarak piyasada
belirlenmekle birlikte merkez bankası bu kuru çeşitli müdahalelerle
yönlendirerek istediği düzeyde olmasına çalışır. Merkez bankalarının günümüzde
dalgalı kur rejiminde, döviz kurunun aşırı oynaklığını önlemek için yaptığı
müdahaleler dalgalı kur rejiminden müdahaleli kur rejimine geçiş olarak kabul
edilmemektedir. Bununla birlikte bu yargıya varabilmek için müdahalenin boyutu
ve süresine bakmak gerekir. Eğer müdahale sürekli ve yüksek boyutlu bir hal
alıyorsa o zaman dalgalı kur yerini müdahaleli kur rejimine terk etmiş sayılır.
Faiz Nedir? Nasıl Belirlenir?
Piyasa açısından bakarsak faizi,
tasarruf sahibinin, tasarrufunu, ihtiyacı olana belirli süre için
kullandırmasının karşılığı olarak aldığı bedel olarak tanımlayabiliriz. Ekonomi
bilimi açısından faiz iki farklı biçimde tanımlanır: (1) Bir borç anlaşmasının
satışı sonrasında elde edilen getirisi. (2) Üretim amaçlı olarak kullanılan
sermayenin getirisi.
Türkiye’de bankaların uyguladığı
mevduat ve kredi faizleri bankalar tarafından serbestçe belirleniyor. Buna
karşılık bankalar bu belirlemede TCMB’nin faiz kararlarından ve zorunlu
karşılıklar uygulamalarından etkileniyorlar.
TCMB, kendi
uyguladığı faizleri Para Politikası Kurulu kararıyla belirliyor.
Hazine’nin yaptığı iç borçlanmada
ihraç ettiği DİBS’lerin faizleri ise bunların satışa çıkarıldığı ihalelerde ya
da endekslendiği değerlerin faizlerine veya endeks değerlerine göre belirleniyor.
Faiz konusunda ayrıntılı bilgi için
bu sitede yayınlanmış olan Güncellenmiş Faiz Dersi yazıma bakılabilir: http://www.mahfiegilmez.com/2013/07/guncellenmis-faiz-dersi.html
DİBS, Tahvil, Bono, Kira Sertifikası
Hazinenin bir yıl ve daha uzun
vadeli iç borçlanmada kullandığı senetlere Devlet Tahvili (ya da kısaca Tahvil),
bir yıldan kısa vadeli iç borçlanmalarda kullandığı senetlere ise Hazine Bonosu
(ya da kısaca Bono) adı veriliyor. Her iki borçlanma senedine ortaklaşa olarak
Devlet İç Borçlanma Senetleri deniyor ve DİBS kısaltmasıyla gösteriliyor.
Piyasada bunlara “Hazine Kağıtları” da deniyor.
DİBS’ler, Hazine’nin yaptığı
borçlanmanın vade yapısına göre yukarıdaki gibi farklılık göstermesinin yanı
sıra faiz yapısına göre de farklılık gösterir. Kuponsuz (faizsiz) DİBS’ler, sabit getirili, iskontolu kağıtlardır. Bunların
faiz getirisi kağıdın vade sonunda ulaşacağı nominal değeri ile satış
fiyatı arasındaki farktan oluşur. Örneğin Hazine, ihaleyle 100 TL’lik tahvili
satışa sunuyor ve diyelim ki 93 TL teklif edene satıyor. Yani bu DİBS’i alan
kişi Hazine’ye 93 TL ödeyip bu kağıdı alacak ve bir yılın sonunda bunu
Hazine’ye götürdüğünde 100 TL alacak demektir. Bu durumda bu kağıdın faizi (100
– 93)/93= % 7,5 olarak belirlenmiş oluyor. Kuponlu DİBS’ler ise yatırımcıya belirli dönemlerde kupon ödemesi (faiz ödemesi) yapan, sabit ya da değişken faizli kağıtlardır.
Kuponlu DİBS’ler TL ve döviz cinsinden
veya dövize endeksli olarak ihraç edilebilmektedir. Bu kağıtlar faiz
yapısına göre farklı olabiliyor. Sabit
faizli DİBS’ler faizi, ihraç sırasında belirlenmiş ve değişmeden kalacak
olan senetleri ifade ediyor. Değişken
faizli DİBS’lerde ihraç edilmiş olan kağıtların faizleri vadeden önce belirli
bir sürede Hazine borçlanma ihalelerinde oluşan faizlerin ortalaması alınarak
belirleniyor. Bunlar TÜFE endeks değerine bağlı olarak da ihraç edilebiliyor.
Bu durumda faiz vade tarihindeki TÜFE endeks değerine göre belirleniyor.
Kira Sertifikası, Hazine Müsteşarlığı Varlık Kiralama AŞ tarafından
kendi adına ve kira sertifikası sahiplerinin hesabına satın almak veya kiralamak
suretiyle edinilen varlıkların finansmanını sağlamak amacıyla çıkarılan ve
satın alanların bu varlıklardan elde edilen gelirlerden payları oranında gelir
elde etmelerini sağlayan senetlerdir. Bunlardan elde edilen gelir kira olarak
adlandırılıyor.
BIST ve BIST Endeksleri Nedir?
BIST Borsa İstanbul deyiminin
kısaltmasıdır. Hisse senetlerinin işlem gördüğü İstanbul Menkul Kıymetler
Borsası (İMKB), Vadeli İşlemler ve Opsiyon Piyasası (VOB) ve İstanbul Altın
Borsası’nın (İAB) bir araya gelmesiyle oluşturulmuş borsadır. İlk kez
hisselerini halka açacak olan şirketler Sermaye Piyasası Kurulundan izin alarak
hisse senetlerini aracı kurumlar aracılığıyla satarlar. Bu satıştan sonraki
işlemler BIST’de yapılır. Yani bir hisse senedinin ikici elden satışı BIST’de gerçekleşir.
Her hisse senedinin bir kodu vardır bu senetlere gün içinde alım satım
teklifleri girilir ve bu fiyatlardan alım satım işlemleri
gerçekleştirilir.
BIST 100 Endeksi; Borsa İstanbul Pay Piyasası için temel endeks
olarak kullanılmaktadır. Ulusal Pazar’da işlem gören şirketlerle, Kurumsal
Ürünler Pazarı’nda işlem gören gayrimenkul yatırım ortaklıkları ve girişim
sermayesi yatırım ortaklıkları arasından seçilen 100 şirketin hisse senedinden oluşuyor,
BIST 30 ve BIST 50 endekslerine dahil payları da kapsıyor. BIST 50 Endeksi; Ulusal Pazar’da işlem gören şirketlerle, Kurumsal
Ürünler Pazarı’nda işlem gören gayrimenkul yatırım ortaklıkları ve girişim
sermayesi yatırım ortaklıkları arasından seçilen 50 paydan oluşuyor ve BIST 30
endeksine dahil payları da kapsıyor. BIST
30 Endeksi; Ulusal Pazar’da işlem gören şirketlerle, Kurumsal Ürünler
Pazarı’nda işlem gören gayrimenkul yatırım ortaklıkları ve girişim sermayesi
yatırım ortaklıkları arasından seçilen 30 paydan oluşuyor. BIST 10 Banka Endeksi; Ulusal Pazar’da işlem gören bankalar
arasından seçilen 10 paydan oluşuyor. Bunların yanı sıra şehir endekslerinin de
aralarında olduğu başka endeksler de bulunuyor. Buna karşılık İstanbul Borsası
değeri denildiği zaman BIST 100 endeksi esas alınıyor.
BIST 100 endeksi ilk seans ve
ikinci seans kapanışları ayrı ayrı yayınlansa da günlük değer olarak ikinci
seans kapanışı esas alınıyor.
Reyting Nedir? Nasıl Ölçülür ve Neye Yarar?
Bir ülke ya da şirketin kredi
değerliliğinin ölçülmesine reyting (rating), bu ölçme işlemini yapan
kuruluşlara da reyting kuruluşu deniyor. Başlıcaları Standard and Poor’s (S&P),
Moody’s ve Fitch olan reyting kuruluşları, ülkeler için kredi ölçümlemesi
yaparlarken (sovereign rating) ekonomik durum, siyasal durum ve riskler,
yönetim riskleri gibi unsurları ele alıyorlar ve buna göre notlama yapıyorlar.
Farklı reyting kuruluşlarınca reytinglerde farklı notasyonlar kullanılmakla
birlikte en çok kullanılan ve en fazla bilinen reyting notlaması büyük
harflerle yapılan notlamadır. Buna göre en yüksek not AAA ve en düşük not D’dir
(default yani iflas.) Bu notlar arasında yer alan öteki notlar AA, A, BBB, BB…C
diye alt bölümlere ayrılır. Ayrıca bu harflerin sonuna olumlu olumsuz yönde
ayırımlar yapmak amacıyla artı ya da eksi işaretleri ve parantez içinde olumlu,
olumsuz, durağan gibi açıklamalar yazılabiliyor. Moody’s, bu notasyon yerine
büyük ve küçük harflerden oluşan bir notasyon kullanıyor. Örneğin Moody’s
jargonunda AAA’nın karşılığı Aaa’dır. Yine Moody’s artı veya eksi işareti
yerine sayı yerleştirmektedir (Baa3 gibi.)
Reyting kısa ve uzun vade için
farklı değerler taşıyabilir. Kısa
vadeli reyting, bir borçlunun bir yıl içinde temerrüt olasılığını ölçmeyi
hedeflerken, uzun vadeli reyting, borçlunun ömür boyu durumunu değerlendirmeye
yönelen değerlendirmedir. Ayrıca bir ülkenin kendi parası cinsinden ve yabancı
paralar cinsinden borçlanma yeteneğini test eden farklı reytingler söz konusudur.
Türkiye Cumhuriyeti’nin bugün
itibariyle yabancı para cinsinden uzun vadeli kredi notları şöyledir:
Reyting kuruluşu
|
Uzun Vadeli Yabancı Para
|
Uzun Vadeli TL
|
Standard and Poor’s
|
BB+ (durağan)
|
BBB (durağan)
|
Moody’s
|
Baa3 (durağan)
|
Baa3 (durağan)
|
Fitch Rating
|
BBB- (durağan)
|
BBB (durağan)
|
CDS Nedir?
CDS, Credit Default Swap
deyiminin kısaltmasıdır. Türkçede tam bir karşılığı olmadığı için CDS olarak
kullanılıyor. Biraz zorlamayla da olsa zaman zaman “kredi risk primi” olarak
adlandırılabiliyor.
CDS, bir kişi ya da kuruluşun,
kredi sahibinin karşılaşabileceği alacağın ödenmemesi riskini belirli bir bedel
karşılığında üstlenmeyi kabul etmesinin bedelidir. Bu çerçevede bir anlamda
kredi sigortası gibi çalışır. Yunanistan devletinin borçlanma tahvilini alan
bir kurum düşünelim. Bu kurum bu tahvil karşılığında Yunan devletine belirli
bir faiz karşılığında belirli bir süre için kredi vermiş olur. Vade sonunda
tahvili verecek ve anaparasını, birikmiş faiziyle birlikte geri alacaktır.
Diyelim ki bu kurum Yunanistan’ın bu tahvilin bedelini geri ödeyeceğinden
endişe duyuyor olsun. Bu durumda bu kurum bu tahvili CDS işlemi yapan kuruluşa
götürecek ve ona belirli bir bedel ödemek suretiyle Yunan devletinin vade
sonunda ödememesine karşılık CDS şirketinin ödemesi garantisini satın alacaktır.
İşte bu kurumun CDS şirketine ödediği prime CDS primi (risk primi) deniyor.
Bugünlerde Türkiye tahvilleri için CDS primi 185 dolayında bulunuyor. Türkiye’nin
CDS primi Fed açıklamalarının ardından benzer yükselen ülke CDS primleriyle
birlikte yükseldikten sonra tekrar düşüşe geçti. Bugün itibariyle bir Türk
tahvili alan ve bunu CDS garantisine bağlamak isteyen kişi ya da kurumun
tahvilin değerinin yüzde 1,8’i oranında risk primi ödemesi gerekmektedir.
Bir ülkenin ya da şirketin CDS
primi ne kadar yüksekse borçlanma maliyeti de o kadar yüksek demektir. Çünkü bu
prim ister istemez faize yansımaktadır.
Finansal Piyasalar konusunda
Topal Ördek ve Piyasalar5 Kasım 2026Küresel Finans Piyasalarında Sarsıntı 23 Ekim 2026Fon Krizi: Borsadan Ekonomiye Uzanan Etkiler 13 Ekim 2026Siyaset Teknik Ayrıntılara Karışınca 8 Ekim 2026114 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.