Merkez Bankasının Döviz ve Faizle İmtihanı
İki açıklama, bir olay ve bir karar
22 Mayıs tarihinden sonra
piyasalar üzerinde etki yaratan iki açıklama, bir olay ve bir karar oldu.
Bunları şöyle özetleyebiliriz: (1) ABD
Merkez Bankası (Fed) Başkanı Ben Bernanke’nin parasal gevşemenin temel aracı
olan tahvil alım programını Eylül ayından itibaren azaltmayı düşündüklerine
ilişkin açıklaması 22 Mayıs akşamı geldi ve piyasalara etkisi 23 Mayıs gününden
itibaren görülmeye başlandı. (2) Gezi Parkı olayları ve devamında diğer
kentlere yayılan tepki protestoları ve bu protestolara karşı hükümetin aldığı
tavır Türk piyasalarını etkiledi. Bu protestolar çok daha erken başladığı halde
hükümetin sert müdahalesi sonucu olayların büyümesi ve yayılması 31 Mayıs gününden
itibaren yüzeye çıktı, o gün tatil olduğu için piyasa üzerindeki etkileri 3
Haziran gününden itibaren görüldü. (3) 15 Temmuz sabahında TCMB Başkanı Erdem
Başçı’nın, 23 Temmuz günü yapılacak Para Politikası Kurulu (PPK) toplantısında
faizi yükseltmeyi düşünebileceklerini açıklaması o günden başlayarak piyasaları
etkiledi. (4) 23 Temmuz günü alınan TCMB PPK’nın gecelik fonlama faiz
koridorunun tavanını yani gecelik borç verme faizini 0,75 puan artırarak yüzde
6,5’ten yüzde 7,25’e yükseltme kararı piyasalar açıkken açıklandı ve etkisi
öğleden sonra görülmeye başlandı.
Fed Açıklamasının etkileri
22
Mayıs'taki Fed açıklamasından sonra yabancı yatırımcılar gelişme yolundaki
ülkelerden paralarını çekmeye başladılar. Bunun nedeni ABD'de başlayan faiz
yükselişinin devam edeceği beklentisiydi (Mayıs ayı ortalarında % 1,75
dolayında olan ABD 10 yıllık Devlet Tahvillerinin faizi Temmuz ayının sonlarına
yaklaşılırken % 2,50 düzeyini aştı.) Bu durumda yabancı yatırımcıların
paralarını Türkiye gibi yüksek borsa kazancı sağlayan, yüksek faiz veren ama
riski de yüksek olan ülkelerde tutmalarının çekiciliği azalmaya başlamıştı. Bu
gelişmenin ardından yabancılar BIST’deki hisselerini satmaya yöneldiler.
Borsadaki hisselerin satışa sunulmasıyla arz, talebi aştı ve hisse fiyatları,
dolayısıyla da BIST 100 endeksi düşüşe geçti. Yabancılar hisse satışıyla
ellerine geçen TL’yi dövize çevirerek yurt dışına transfer etmeye yöneldiler. Bu
kez ülkede döviz talebi, döviz arzını aşınca dövizin fiyatı yani döviz kurları
yükselmeye başladı. Bu iki gelişmenin sonucunda TL, iki rezerv paraya (USD ve Euro)
karşı hızla değer kaybetti.
Yabancılar,
aynı etkiyle ellerindeki tahvil ve bonoları da satarak paralarını ülkelerine
transfer etmeye yöneldiler. Tahvil ve bonolar yüklüce satışa sunulduğunda değerleri
düştü ve bunun sonucunda da faizleri arttı. İlk bakışta anlaşılması zor görünen
bu konuyu sayısal bir örnekle açıklayalım: Diyelim ki Amerikalı bir yatırımcı 52
dolar getirip 1,92 TL’lik kurla bozdurarak eline geçen 100 TL ile % 8 faizli
bir yıl vadeli bir devlet tahvili satın almış olsun. Bu tahvili bir yıllık vade
sonunda Hazineye götürdüğünde (anapara + faiz olarak) toplam 108 TL tahsil
etmesi gerekiyor. Yine diyelim ki tam bu sırada Fed bir açıklama yaparak parasal
gevşemeyi daraltacağını açıklamış ve ABD de faizler artmaya başlamış olsun.
Türk tahvili alan Amerikalı da diğer yabancılar gibi düşünerek daha az risk
taşıyan ve faizleri yükselen Amerikan tahvillerini almak üzere elindeki Türk
tahvillerini satışa çıkarmış olsun. Piyasada satışa çıkan tahvil miktarı
artınca tahvillerin fiyatı düşüşe geçer. Örneğimizdeki Amerikalı 100 TL’ye
aldığı tahvili örneğin 98 TL ye satmış olsun. Bu durumda bu tahvili satın alan
kişinin elde edeceği getiri (108 – 98=) 10 TL olacak ve dolayısıyla faiz bu
kişi açısından (10/98) % 10,2 olacaktır.
Kendisini
yalnızca fiyat istikrarından değil finansal istikrardan da sorumlu gören TCMB,
döviz kurlarının yükselmesinin fiyat istikrarıyla birlikte finansal istikrarı da
tehdit etmeye yöneldiğini düşününce ihaleyle döviz satışına başladı. TL’nin
değer kaybetmesi ilk bakışta ihracatı artırıcı ve ithalatı düşürücü etki yapar
görünse de başta petrol ve doğalgaz olmak üzere ithal mallarının TL cinsinden
fiyatlarının artması ister istemez maliyetlerin artmasına ve fiyatların yükselmesine
yol açıyor. TL’nin değer kaybı bir yandan da yabancı parayla borçlanmış
şirketlerin borç maliyetlerinin TL cinsinden artmasına neden oluyor. Bu iki
sonuç maliyetlere ve dolayısıyla fiyatlara yansıyor ve enflasyonun artmasıyla
sonuçlanıyor. Öte yandan bu yılın ilk 6 ayında kredilerdeki genişleme yüzde 20
dolayında gerçekleşmiş durumda.
Gezi Parkı olaylarının etkisi
Fed
açıklamasının üzerine gelen Gezi Parkı olayları Türkiye piyasalarının, öteki yükselen
piyasa ekonomilerinden daha fazla etkilenmesine yol açtı. Fed açıklamasından
sonra yükselen piyasa ekonomileri negatif ayrışmaya başlamıştı, Gezi Parkı
olayları Türkiye’nin bu ekonomiler içinde de negatif ayrışmasına yol açtı.
Bununla birlikte bu etki zaman içinde azaldı ve Fed açıklaması ve TCMB faiz
kararının piyasalara olan etkisi içinde erimeye yöneldi.
Fed açıklaması ve Gezi Parkı
olaylarının etkisine TCMB’nin tepkisi
TCMB,
bir yandan kurdaki yükselmenin enflasyonda artış yaratacağını bir yandan da kredilerdeki
hızlı genişlemenin hem fiyat istikrarını hem de finansal istikrarı tehlikeye
düşüreceğini düşündüğü için piyasaya dolar satarak hem enflasyona olan etkiyi
azaltmayı hem de piyasadan TL çekerek bankalarca kredi olarak verilebilecek TL
miktarını düşürmeye çalıştı. Ne var ki peş peşe yaptığı satış yönlü döviz müdahalelerinden
en azından döviz kurlarını düşürmek yönünden pek bir sonuç alamadı. Döviz
kurları, bu müdahalelerle gün içinde sınırlı düşüşler gösterse de gün
sonlarında eski düzeylerine geri geldi.
TCMB’nin 15 Temmuz günlü faizi
yükseltme sinyali
15
Temmuz sabahında TCMB Başkanı Erdem Başçı’nın, 23 Temmuz günü yapılacak Para
Politikası Kurulu (PPK) toplantısında faizi yükseltmeyi düşünebileceklerini
açıklamasının ardından iki farklı gelişme yaşandı: (1) Bir hafta içinde
Türkiye’ye yeniden 1 milyar dolarlık döviz girişi gerçekleşti (Başbakan
Yardımcısı Ali Babacan’ın açıklaması.) (2) Piyasada gösterge tahvilin faizinde düşüş
yaşandı ve yüzde 9’un üzerindeki faiz yüzde 8,8 dolayına geriledi.
Böylece
ilk bakışta şaşırtıcı görünen bir sonuç ortaya çıkmış oldu. Oysa iki gelişmeyi
birbirine bağladığımızda ortaya çıkan sonuç hiç de şaşırtıcı değil. Daha önce
Fed açıklaması sonucu ülkeden çıkan yabancı fonlar, TCMB’nin faizi yükseltme
sinyali sonrasında yeniden çekici bir getiri elde edeceğini planlayarak
Türkiye’ye geldiler. Bu yabancılar piyasadan tahvil talep etmeye başladılar. Bu
kez tahvil talebi tahvil arzını geçtiği için tahvil fiyatları yükselmeye
başladı. Örneğin yukarıda değindiğimiz Amerikalının 100 TL’ye alıp 98 TL’ye
sattığı tahvili bu kez 99 TL’ye tekrar satın aldığını düşünelim. Bu durumda bu
tahvilin faiz getirisi (108 – 99=) 9 TL yani faiz oranı (9 / 99=) % 9,1 oluyor.
Yani önceki örnekte ikincil piyasada % 10,2’ye yükselmiş olan gösterge tahvilin
faizi bu açıklamayı izleyen günlerde % 9,1’e geriledi. TCMB’nin faiz artırma
sinyalinin ardından gösterge tahvil faizinde yaşanan düşüşün nedeni budur.
15 Temmuz günü TCMB Başkanının
yaptığı açıklama, bir süredir kafaları kurcalayan “acaba TCMB faizi artırma
konusunda karar alabilecek mi?” ya da “TCMB gerçekten bağımsız mı?” sorusuna
sınırlı da olsa olumlu bir yanıt oluşturuyor. O nedenle piyasalar bu açıklamaya
olumlu tepki verdi.
TCMB’nin 23 Temmuz günlü faizi
yükseltme kararı
23
Temmuz günü toplanan TCMB, politika faizini yüzde 4,5 ve gecelik borç alma
faizini yüzde 3,5 düzeylerinde sabit tutarken gecelik borç verme faizini 0,75
puan artırarak yüzde 6,5’ten yüzde 7,25’e yükseltti.
TCMB’nin
15 Temmuz’da yaptığı açıklama sonrasında piyasa beklentisi ağırlıklı olarak 1
puanlık bir artış düzeyinde oluşmuştu. Aslında piyasada oluşmuş faizlere
bakınca beklenti, piyasanın TCMB faizine yansımasını beklediği anlaşılıyordu.
Buna karşılık TCMB faizi 0,75 puan yükseltti.
TCMB’nin
faiz yükseltme kararı sonrasında döviz kurlarında ve gösterge faizde aşağı,
BIST 100 endeksinde yukarı yönlü yönlü bir hareketlenme başladı. Ne var ki
saatler ilerledikçe BIST 100’deki değişim aşağıya, gösterge tahvilin faizindeki
değişim yukarıya döndü. Gün bittiğinde gösterge faiz yeniden 9’u geçmişti.
TCMB’nin faizi artırmasının belirgin tek etkisi döviz kurlarının birer puan
aşağıya düşmesi oldu. Ertesi gün kurlar yine eski düzeyine yükseldi.
Bu
ters görünen gelişmenin üç nedeni var: (1) TCMB, faiz artırımında geç kaldı. Bu
gecikme TCMB’ye hem itibar kaybettirdi hem de piyasanın arkasında kalmasına
neden oldu. O nedenle piyasa TCMB’nin attığı adımın devamını getiremeyeceği
algısına ulaştı. (2) 15 Temmuz’daki açıklamalar satın alındığı için 23 Temmuz’da
satın alınacak bir şey kalmamıştı. Geçen hafta içinde Türkiye’ye 1 milyar dolar
girdiği açıklandı. Bunların bir bölümü tahvil alımına gittiği için düşecek faiz
geçen hafta düştü. (3) Brezilya, Endonezya, Hindistan gibi benzer ülkelerin
merkez bankaları TCMB’den erken davranıp faiz artırdığı için kaçan fonları
çekmekte önceliği aldılar.
TCMB’nin faiz artırımı geç mi
kaldı?
Bu
noktada çokça sorulan bir soru var: TCMB, Fed açıklaması ve ardından gelen Gezi
Parkı olayları sonrasında döviz satışı yaparak kuru ve dolayısıyla enflasyonu
stabilize etmeye ve bu yolla piyasadan TL çekerek kredi hacmini düşürmeyi
denemek yerine acaba faizi yükseltse daha net bir sonuç alabilir miydi? TCMB
kendi faizlerini (politika faizi ve gecelik fonlama faizi) yükseltmekle piyasa
faizlerini ve dolayısıyla mevduat ve kredi faizlerini yükseltmeyi ve bu yolla
bir yandan tasarrufları artırmayı bir yandan da kredi kullanımını düşürmeyi
hedefleyebilirdi. Faiz artırmanın bir başka amacı da cari açık finansmanı için
gerekli olan yabancı kaynak çıkışını stabilize etmek olacaktı. TCMB, faiz
artırmayı değil dövize satış yaparak müdahaleyi seçti. Bu müdahale başarılı
olamadı. Buna karşılık TCMB faiz artırmamış olsa da piyasada faizler arttı.
Yüzde 5'lere kadar inmiş olan gösterge faiz yüzde 9'un üzerine çıktı,
bankaların mevduat ve kredi faizleri yükseldi. Yani piyasa TCMB yerine faizleri
artırdı. Dolayısıyla TCMB'den bekleneni piyasa yaptı. Buna karşın döviz kurları
pek değişmedi. Özetle söylemek gerekirse TCMB, piyasaya yanlış araçla müdahale
etti ve dolayısıyla doğru araç olan faizi yükseltmekte geç kaldı. Üstelik bu
geç kalış piyasalarda, siyasilerden izin alma süreci biçiminde algılandığı için
bankanın bağımsızlığı konusunda zaten var olan tartışmaları doruk noktaya taşıdı.
TCMB’nin bağımsızlığı
TCMB’nin yasada yer alan
bağımsızlığı uygulamada var mı? Geç kalan faiz artışının gün yüzüne çıkardığı
en önemli tartışmalardan birisi de bu. Bu sitede 11 Mart 2013 günü yayınlanan
“Merkez Bankası Üzerine Görüşler” başlıklı yazımda (http://www.mahfiegilmez.com/2013/03/merkez-bankas-uzerine-gorusler.html)
şöyle yazmıştım: “Bağımsızlık
meselesi: Günümüz merkez bankacılığında
özellikle amacın yasayla belirlendiği bir ortamda, bağımsızlığın, araç
bağımsızlığı olduğu genel kabul görüyor. Gerçekten de pek çok merkez bankası
yasaları gereği fiyat istikrarını korumayı amaç edinmiş durumdalar. Bu durumda
bu amaca ulaşmak için uygulanacak para politikası araçlarının seçimi konusunda
serbest bırakılmaları gerekiyor. Günümüzde merkez bankası bağımsızlığı kavramı
bu çerçeveye oturmuş görünüyor.
TCMB’nin durumunu da özetleyen böyle bir
çerçeveden baktığımızda TCMB’nin tam anlamıyla bağımsız olduğunu söyleyebilir
miyiz? Bu aşamada bu sorunun yanıtını vermemiz çok zor. Çünkü faizlerin
indirilmesi ya da en azından olduğu yerde bırakılması gereken bir aşamadayız.
Faizlerin artırılması gerektiğinde TCMB faizleri artırabilecek mi? Bu sorunun
yanıtı TCMB’nin bağımsız olup olmadığını bize gösterecek kadar önemli.”
TCMB’nin
faiz artırma yolundaki açıklamayı Başbakanın başkanlığında yapılan bir Ekonomi
Yönetimi toplantısından hemen sonra yapması bankanın araç bağımsızlığının
faizin artırılması parçasını kapsamadığı izlenimini ortaya çıkardı.
Son 2 aydaki gelişmelerin
grafiklerle gösterimi
Yukarıda değindiğim açıklamalar,
karar ve olay çerçevesinde 22 Mayıs ile 25 Temmuz arasını kapsayan döneme
ilişkin olarak piyasa göstergelerindeki değişimleri grafikler halinde aşağıda sunuyorum.
Yukarıdaki grafikte bu tarihler
arasında BIST 100 endeksi ile gösterge faizdeki değişimler yer alıyor. Bu grafiğe
dikkat edilecek olursa Fed açıklaması borsada çöküş yaratırken gösterge faizde
yükselişe neden olmuş bulunuyor. Ardından BIST 100’de gözlemlenen sert düşüş ve
gösterge faizinde yaşanan sert yükseliş Gezi Parkı olaylarının etkisidir. TCMB’nin
15 Temmuz’da verdiği faiz artırma sinyalinin etkilerini de yine grafikte BIST
100’de yükseliş ve gösterge tahvilin faizindeki düşüş olarak gözlemlemek
mümkün.
Türkiye’den yabancı
yatırımcıların çıkışı, TCMB’nin dövize satış yönlü müdahalesi ve faiz
kararlarının yansıması USD ve Euro kuru üzerinde de etkisini göstermeye
başladı. Aşağıdaki grafikte bu etkiyi net bir biçimde görebiliyoruz. 22
Mayıs’taki Fed açıklamasının ardından her iki para biriminin TL’ye karşı hızla
değer kazanmaya başladığı gözlemlenebiliyor. Gezi Parkı olaylarının kurlar
üzerindeki etkisi BIST 100 ve gösterge faiz üzerindeki etkiye göre daha sınırlı
kalmış ve zaman zaman gelen tansiyon düşürücü demeç ve açıklamalar (özellikle
Temmuz ortalarında) olumlu etki yaratmış gibi duruyor. Öte yandan TCMB’nin 15
Temmuz’daki faiz artırma yönündeki sinyali de kurlar üzerinde düşüş etkisi
yaratmış bulunuyor. Bunun nedeni yukarıda değindiğimiz gibi faiz artışının
yabancı yatırım fonlarının bir bölümünün yeniden Türkiye’ye girmeye başlamaları
sonucu bollaşan döviz miktarının kurlar üzerinde yarattığı aşağı yönlü etkidir.
23 Temmuz’da gelen PPK kararıyla TCMB’nin
gecelik borç verme faizini artırmasının kurlar üzerindeki etkisi sınırlı kalmış
görünüyor. Bunun nedeni bu kararın 15 Temmuz’daki açıklamayla satın alınmış
olmasıdır (15 Temmuz haftası içinde 1 milyar dolarlık döviz girişi yaşandığına
değinmiştik.) Ne var ki şimdilik yabancı fonlardaki geri dönüş, çıkışlarında
olduğu boyutta olmadığı için fazla etkili görünmüyor.
Son birkaç söz
Ekonomi
politikasını kim uygularsa uygulasın bilimin kuralları içinde uygulaması
gerekiyor. Bu, ekonomi politikasının iki alt politikası olan maliye politikası
için de para politikası için de geçerli. Faiz politikası gibi para
politikasının en önemli alt politika aracını kullanamaz ya da kısıtlı esneklik
ve limitle kullanabilir hale gelen bir merkez bankası, para politikasından
istediği sonuçları elde etmekte zorlanıyor. Merkez bankalarının bağımsızlığı
işte tam da burada anlam kazanıyor. Türkiye uygulaması, faiz konusunda
geliştirilen bilim dışı yaklaşımlar ve bunların merkez bankasına etkileri
incelendiğinde, merkez bankası bağımsızlığının niçin önemli olduğunun yanıtını oluşturuyor.
Bu havadan hızla çıkılması ve amaç belirlemesiyle yönü çizilen Merkez
Bankası’nın araç bağımsızlığıyla hareket edebilmesinin sağlanması gerekiyor. Dünyaya
“bak işte faize girmeden de ekonomiye yön verilebiliyormuş” mesajı vermek
uğruna kaybedilenlerin maliyeti çok yüksek olabilir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026107 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.