Türkiye Ekonomisinin Temmuz 2013'deki Görünümü
Dünyada özetle
ekonomik durum
ABD, 2008’de Lehman Brothers’ın batışıyla girdiği krizden
yavaş yavaş çıkıyor. Birçok toparlanma emaresi ortaya çıkmaya başladı. ABD,
neredeyse potansiyel büyüme oranına doğru yaklaşıyor. Avrupa ise ABD’den
oldukça sonra girdiği krizden çıkma yolunda henüz çok başlarda. İrlanda battı,
Yunanistan battı, Güney Kıbrıs battı. İrlanda toparlanıyor ama ötekiler kurtarılma
paketleriyle ayakta durmaya çalışıyor. Portekiz ve bazı küçük ülkeler
sıkıntıda. Japonya 20 yıldan bu yana içinde bulunduğu krizden çıkmak için yeni
bir program ve yeni bir ekonomi politikası uygulaması içine girdi. İlk sonuçlar
umut verici. Bütün bunlara karşılık bu üç ekonominin yarattıkları parasal
genişlemeyi yeni bir krize yol açmadan nasıl toparlayacakları en tartışmalı
konu.
Bu dönemde küresel sistemde, gelişmiş ülke merkez
bankalarının uyguladığı tahvil alım programlarıyla piyasaya sağladıkları
likidite fazlası, getiri ve faizin yüksek olduğu gelişme yolundaki ülkelere
aktı. Tıpkı Türkiye’de olduğu gibi benzer öteki ülkelerde de, kurlar fazla
oynaklık göstermediği için risklerin düşük kaldığı yolundaki algılamalar
sonucu, yabancı kaynak akışı oldu. Bu akışlar daha çok portföy yatırımı
biçiminde gerçekleşti. Küresel kriz sürecinde koşullarda birkaç kez değişme
yaşandı. Bunların üçü önemlidir: İlki 2008’de başlayan Lehman Brothers
batışının ABD’ye etkisi, ikincisi Avrupa’da Yunanistan’ın batma eşiğine
gelmesiyle başlayan kriz, üçüncüsü ise Fed’in tahvil alımını azaltmaya
başlayacağını açıklamasıdır. İlk iki gelişme sonucunda gelişme yolundaki
ülkelerden yabancı kaynak çıkışları olsa da bunlar fazla uzun süreli etkiler
yaratmadı ve çıkışlar bir süre sonra yerini yeniden girişlere bıraktı. Çünkü
önce Fed ardından İngiltere Merkez Bankası ve AMB, piyasaya likidite desteği
sağlayan uygulamalara giriştiler. Üçüncü gelişme en önemli etkiyi yaratan
gelişme oldu. 22 Mayıs’ta Fed’in tahvil alım programında azaltmaya gideceğini
açıklaması, yükselen piyasa ekonomilerinden hızlı ve yüksek miktarlı yabancı
kaynak çıkışlarına yol açtı. Bu ülkelerde borsalar düştü, kurlar ve faizler
yükseldi.
Türkiye
Türkiye ekonomisi, 2001 yılında yaşadığı krizden bugüne
kadar küresel sistemin büyüme döneminde olmasından da yararlanarak büyümesini
sürdürdü. Bu süreçteki tek kesinti 2008 yılının son çeyreğinde başlayıp 2009
yılının üçüncü çeyreğine kadar süren bir yıllık resesyon dönemidir.
2012’den itibaren koşullarda değişme başladı. Özellikle
ticaret ortaklarının en büyüğü konumundaki Euro bölgesindeki krizin sürmesi
Türkiye açısından sıkıntılı bir sürece dönüşmeye başladı. Öte yandan 2011
yılında cari açıkta ortaya çıkan rekor artışın frenlenmeye çalışılması büyümede
düşüş sürecine girilmesine yol açtı.
22 Mayıs 2013’de Fed’in tahvil alım programında azaltmaya
gideceğini açıklaması, yükselen piyasa ekonomilerinde olduğu gibi Türkiye’den
de hızlı ve yüksek miktarlı yabancı kaynak çıkışlarına yol açtı. Borsa hızla
düşmeye başladı, kurlar ve faizler yükseldi. Bu olayın etkisi Türkiye üzerinde
benzer ekonomilerdeki etkiden daha yüksek oldu. Bunda Fed açıklamasından sonra
ortaya çıkan Gezi Parkı olaylarının yarattığı siyasal tansiyon artışı ve bunun
dünyaya yansımasının etkisi de söz konusudur.
Ekonomi yüksek büyümeyi sürdüremiyor
Aşağıdaki grafikte mavi çizgi ekonomik büyümeyi üçer aylık
dönemler, siyah kesikli çizgi ise 2000 – 2013 (IÇ) arasındaki büyüme ortalamasını
(%4,5) gösteriyor.
Grafikten görüleceği gibi büyümede son 13 yılın en derin
çöküşü 2009 yılının ilk çeyreğinde yaşanan yüzde 14,6 oranındaki küçülmedir.
Türkiye ekonomisi, 2012 yılı başından beri, 5 çeyreklik bir sürede, potansiyel
büyüme oranı olarak kabul edilen yüzde 5 oranının altında büyümektedir.
İşsizlik belirli bir aralığa yerleşmiş görünüyor
Aşağıdaki grafikte 2005 yılından
bu yana işsizliğin yıllık ortalama oranları görülüyor.
İşsizlik, küresel krizin Türkiye ekonomisini en fazla
etkilediği 2009 yılında zirve yapmış ve o noktadan başlayarak inişe geçmiş
görünüyor. 2012 yılı başlarında yeniden çıkışa geçen işsizlik oranı yüzde 9 ile
10,5 arasındaki patikaya yerleşmiş görünüyor.
Cari denge
Aşağıdaki grafikte 2010 yılından bu yana 12 aylık bazda
cari açığın GSYH’ya oranı gösteriliyor (sıfır çizgisinin yukarıda olduğu ve
aşağıya doğru uzaklaşmanın cari açığın büyümesi anlamına geldiğine dikkat
edilmelidir.)

2009 yılında krizin etkisiyle küçülen ekonomik büyümeye
eşlik ederek küçülen cari açık 2011 yılında yüzde 9,9 oranına ulaşarak Türkiye
açısından bütün zamanların rekorunu kırmış bulunuyor. 2012 yılından başlayarak
cari açıkta bir gerileme ortaya çıkmış olmakla birlikte açığın yüzde 6 – 7
aralığına yerleşmiş olması ve daha fazla daraltılamaması dikkat çekicidir.
Bütçe açığı
Aşağıda sunulan grafikte bütçe
dengesinin 2010’dan bu yana çizdiği gelişim gösteriliyor. Bu süre içerisinde
bütçe açığı giderek azalmış ve 2013 yılının ilk altı ayı sonunda bütçe
fazlasına dönüşmüş bulunuyor.
Bu olumlu görünümün tek olumsuz yanı bütçe
dengesinin büyük ölçüde bir seferlik gelirler ve yüksek cari açığın getirdiği
ithalat vergilerindeki artışla sağlanmakta olmasıdır.
Enflasyon artış eğilimine girdi
Aşağıdaki grafik 2009 yılından bu yana aylık olarak enflasyondaki
(TÜFE) gelişimi gösteriyor.
Grafikten de görülebileceği gibi enflasyon
inişli çıkışlı bir trend izliyor görünse de yüzde 10 düzeyine geri dönmeye
oldukça fazla eğilimli bir salınım içinde bulunuyor. 2011 yılında en düşük
düzeye gerilemiş olan enflasyon 2012 başında tekrar yükselmiş ve ardından inişe
ve şimdilerde tekrar yükselişe geçmiş bulunuyor. Başlangıçta yılsonu için yüzde 5 olan yılsonu beklentisi şimdilerde yüzde
7’nin üzerine çıkmış durumda.
Türkiye, enflasyonda yıllık ortalama olarak % 5’in altına
inmeyi bir türlü başaramadı.
Faizde yükseliş
Aşağıdaki grafikte gösterge tahvilin faizinde son 2 ayda
yaşanan gelişme yer alıyor.
TCMB’nin yakın zamana kadar izlediği politika faizini ve
gecelik fonlama faizini indirme stratejisi piyasa faizlerinin de düşmesini
sağladı. Bu uygulama Fed’in tahvil alımını azaltacağına ilişkin açıklamasının
ardından bir süre askıya alındı. Fed açıklaması sonrasında bir süre herhangi bir
politika aksiyonu almayan TCMB, USD kurunun 1,97’ye çıkmasından sonra piyasaya
döviz satarak müdahale etti. Bu yüksek miktarlı müdahaleye karşın piyasada kurlar
ve faizler yükselmeye devam etti. TCMB, döviz satışlı yoluyla yaptığı müdahaleden
sonuç alamayacağını görünce bu kez gecelik borç verme faizini artırma yoluna
gitti.
Fed açıklamasının yapıldığı 22 Mayıs akşamı % 5,5 olan
gösterge tahvilin faizi bugün itibariyle % 9’un üzerinde bulunuyor. Bu kadar
kısa süre içinde faizde yaşanan % 71 oranındaki artış ekonomide önemli bir
denge değişiminin ifadesidir.
BIST 100’de düşüş
Aşağıdaki grafik BIST 100 endeksinin son iki aydaki gelişimini
gösteriyor.
Faiz ile borsa genellikle ters yönlü hareket ederler. Yani faiz
ile hisse senedi genellikle rakip getirileri temsil ederler. Son iki ay bunun
kanıtlandığı bir dönem oldu. Faizler yükselirken borsa endeksi de geriledi.
Borsadaki düşüş, Fed açıklamasının ardından geldiği için ve bundan sonra Fed’den
tersine bir açıklama gelmesi beklenmeyeceği için yeniden hızlı bir yükselişe
kolay kolay dönüşecek gibi görünmüyor.
Değerlendirme
Gelişmiş ekonomilerin, 2008’den beri kriz yaşadığı bir
ortamda Türkiye ekonomisi, benzeri öteki yükselen piyasa ekonomileri gibi krizden
çok daha az etkilenerek yollarına devam ettiler. Gelişmiş ekonomilerdeki
krizin, gelişme yolundaki ekonomilere kaynak akışını teşvik ettiğini söylemek
mümkündür. Gelişmiş ekonomilerde piyasaya sürülen likidite fazlasını ellerine
geçirenler bir bölümünü bulundukları yerde değerlendirseler de bir bölümünü daha
yüksek getiri elde edecekleri gelişme yolundaki ülkelere yolladılar. Eskiden bu
ülkelerde riskin yüksek olduğunu düşündükleri için para yollamaya çekinenler bile
gelişmiş ülkelerin kriz yaşadığını görünce gelişme yolundaki ülkelere yönelik
risk korkusundan uzaklaştılar ve o ülkelerin kağıtlarına, borsalarına yatırım
yaptılar. Gelişme yolundaki ülkelere yönelik bu yabancı kaynak akışı Fed
açıklamasına kadar sürdü. Fed açıklamasıyla birlikte yabancı kaynaklar bu kez
tam tersine gelişme yolundaki ülkelerden çıkıp gelişmiş ülkelere dönmeye
başladı. Bu dönüşte gelişmiş ülkelerde faizlerin yükseleceği beklentisinin
oluşması ve borsalarda yükselişler yaşanması etkili oldu.
ABD, 2008’de girdiği krizden çıkış sinyalleri veriyor. Japonya,
20 yıldır yaşadığı durgunluktan çıkacak gibi görünüyor. Euro ülkeleri ve
İngiltere için çıkış yolunda henüz net sinyaller yok. Buna karşılık bu
ekonomiler de krizi yönetmeyi öğrenmiş görünüyorlar. Bunlar krizden çıkmaya
başlarken gelişme yolundaki ülkeler krize doğru gidiyor. Ve bu gidiş gelişmiş
ülkelerin krizden çıkışa geçmesinin bir sonucu olacak gibi görünüyor.
Başkasının parasıyla hovardalık bir yere kadar sürdürülebiliyor. Adam parasını geri
isteyince işler karışıyor.
Özetle söylemek gerekirse küresel kriz, gelişme yolundaki
ülkeler açısından kaynak sağlayan bir mekanizmaya dönüşmüştü. Ve şimdi o mekanizmanın
çarkları tersine dönmeye başlıyor. Bu durumda önümüzdeki dönem, Türkiye’nin de
aralarında olduğu gelişme yolundaki ekonomiler için pek parlak görünmüyor. O
nedenle bu dönemde her türlü ön yargıdan uzak bir ekonomi politikası izlenmesi hayati
bir önem taşıyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026110 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.