Türkiye'de Kişi Başına Gelir ve Gelir Dağılımı
1923’den bu yana kişi başına gelir
Osmanlı ekonomisi benzeri bütün
ekonomiler gibi üç sacayağı üzerine kuruluydu: (1) Tarım, (2) Sanayi (daha çok
zanaat) ve (3) Hizmetler kesimi (ticaret, mali hizmetler vb.) Bu üçlü
sacayağının yarattığı milli gelir konusunda elimizde bazı tahminler var. Bu
tahminlerden birisi de Angus Maddison’a ait[1]
Maddison’un tahminine göre Osmanlı’nın GSYH’sı 1870’de 9,7 milyar dolar,
1913’de 16,2 milyar dolar dolayındadır. Yine Maddison’un tahminlerine göre Osmanlı
İmparatorluğu’nda nüfus 1870’de 11,8 milyon, 1913’de 15 milyon dolayındadır (http://www.ggdc.net/maddison/Maddison.htm.)
Bu iki veriye dayanarak dönemler için Osmanlı’da kişi başına geliri 1870’de 825
dolar, 1913’de 1.213 dolar olarak hesaplayabiliriz.
Yine Maddison’un hesaplamasına
göre Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yılı olan 1923 sonunda GSYH 9,7 milyar
dolar, nüfus 13,9 milyon ve kişi başına gelir 712 dolara gerilemiş bulunuyor. Toprak
kayıplarının ve buna bağlı nüfus kayıplarının olduğu bir dönemden sonra bu
düşüş olağandır.
Aşağıdaki grafik 1923’den bugüne
kadar kişi başına düşen gelirde yaşanan değişimleri göstermektedir.
Kişi başına düşen gelire ilişkin
grafikteki bazı noktalara dikkat çekelim:
(1)
1939’dan yaşanan düşüş ikinci dünya savaşına gidişin
etkilerini gösteriyor. Bu etkilerin giderilerek yeniden çıkışa geçilmesi ancak
savaş sonrasında mümkün olabilmiştir.
(2)
1960 – 1980 arasında düzenli bir artış eğilimi söz
görülüyor. Bunun planlı ekonomik modelin katkısıyla olduğunu söylemek mümkün.
(3)
1980’deki çöküş ekonominin “70 cente muhtaç kaldığı”
dönemdir.
(4)
Çöküş sonrasında 1980’li yıllar, ekonomide liberalleşme
yılları, kişi başına gelirin yeniden artmaya başladığı bir döneme işaret
ediyor.
(5)
Grafiğe bakınca 1990’lı yılların inişlerle ve
çıkışlarla geçmiş olduğu ve sonunda 2001 krizinin altyapısını hazırlamış olduğu
fark edilebiliyor.
(6)
Grafikte 2001 krizinin hemen öncesinde de aslında
düşüşler yaşandığı görülebiliyor.
(7)
2011 krizi sonrasında kişi başına gelirde ciddi
artışlar ortaya çıkmış görünüyor.
(8)
Türkiye’de küresel krizin yarattığı olumsuz etki 2010
yılında net bir biçimde görülebiliyor.
Türkiye için hesaplanan kişi
başına gelirin yıllık ortalama olarak bu yıl için 10.500 - 11.000 dolar arasında
olması bekleniyor.
Türkiye’de gelir dağılımı
Kişi başına gelir hesabı ülkenin
GSYH’sının ülke nüfusuna bölünmesiyle bulunan sanal bir gösterge, basit bir
ortalamadır. Yıllık geliri bu ortalamanın çok üstünde ya da çok altında olan
birçok kişi vardır. O nedenle kişi başına gelir bize sadece bir ortalama verir
ondan öteye bir anlam taşımaz. Gelirin nasıl dağıldığını anlayabilmek için
başka bir ölçüye ihtiyaç duyarız.
Gelirin bireyler ya da
fonksiyonlar arasında nasıl dağıldığını incelemekte kullanılan ölçüler içinde
en yaygın kullanılanı ve dolayısıyla en çok bilineni Gini katsayısıdır (Gini
katsayısının nasıl hesaplandığıyla ilgili ayrıntıları merak edenler bu blogda yayınlanmış bulunan "Türkiye’de Gelir Dağılımı" başlıklı yazıma bakabilirler: http://www.mahfiegilmez.com/2012/03/turkiyede-gelir-daglm.html.)
Gini katsayısı 0 ile 1 arasında
değişen bir katsayıdır. Bire yaklaştıkça gelir dağılımı bozuluyor, sıfıra
yaklaştıkça gelir dağılımı düzeliyor demektir. Türkiye’de son ölçüm 2011
yılında yapılmış ve bu ölçüme göre Türkiye’de Gini katsayısı 0,404 olarak
belirlenmiştir (http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=10902.)
Bundan önceki ölçümlerde Gini katsayısı inişli çıkışlı bir eğilim sergilese de
genellikle 0,40 dolayında dolaşmaktadır.
Eğer Türkiye’de gelir dağılımı
mutlak eşitlik biçiminde olsaydı gelir dağılımı eşitliğini ölçmeye yarayan
Lorenz Eğrisi (şekilde köşegen çizgisinin altındaki kırıklı çizgi) köşegen
çizgisine yapışmış olacak ve Gini Katsayısı 0 çıkacaktı (Böyle bir durum ideal durumu temsil eder ve dünyada hiçbir ekonomi bu konumda değildir.) Lorenz Eğrisi sağ alt
köşeye ne kadar yaklaşıyorsa Gini Katsayısı o kadar büyüyor ve gelir dağılımı
eşitsizliği o kadar artıyor demektir.
UNDP’in İnsani Gelişmişlik
Raporunda yer alan gelişmiş ülkeler kategorisinde ortalama Gini katsayısı
0,35’dir. Bu oran eski sosyalist ekonomilerde ve kuzey ülkelerinde (İsveç,
Norveç, Danimarka, Finlandiya) 0,30’un altında bulunuyor.
Yapısal reformların gerekliliği
Türkiye’nin bir yandan kişi
başına geliri artıracak uğraşılar içine girmenin yanı sıra bir yandan da gelir
dağılımını düzeltecek önlemlerle uğraşması gerekiyor. Bizde vergi sistemi bu
düzeltmeyi yapacak bir yapıda değil. Gelir dağılımını düzeltmeye yarayan vergi
yapısı dolaysız vergilere (gelir, kurumlar vergileri gibi) ağırlık vermek
durumundadır. Oysa bizde dolaysız vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki
payı yüzde 35 dolayındadır. Toplanan verginin yüzde 65’i gelire göre ayrım
yapmayan, herkese aynı oranda uygulanan dolaylı vergilerden (KDV, ÖTV gibi)
oluşuyor.
Ne zaman yapısal reformlardan söz
etsem hemen bundan neyin kastedildiği sorusu geliyor. Yapısal reform, bir
yapının daha iyi ve topluma ve ekonomiye daha yararlı bir şekle dönüştürülmesi
olarak tanımlanabilir. Yapısal değişimin vergi sistemindeki örneğini dolaylı ve
dolaysız vergilerin toplam vergi gelirlerindeki paylarına dayanarak
verebilirim. Bizde, gelir dağılımı adaletsizliğini düzeltmenin bir yolu da
dolaylı vergilerin ağırlığını bir miktar dolaysız vergilere kaydırmakla
sağlanabilir. Bu, mesela, önemli bir yapısal değişimdir.
[1]
Maddison hesaplamayı Geary – Khamis yöntemine dayalı uluslar arası doları esas
alarak yapmaktadır. Hesaplamayı cari doları esas alarak yaparsak söz konusu
yıllarda kişi başına gelir çok daha düşük çıkar.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202682 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.