Ekonomideki Üç Dengenin Geometrik Gösterimi
Bir ekonomide makro denge şöyle ifade edilir:
(S – I) + ( T – G) = (X – M)
Yani özel kesim tasarruf (S), yatırım (I) dengesi ile kamu kesimi gelir
(T), gider (G) dengesi, cari dengeye (X – M) eşittir. Bu denklemin sol tarafı
bize iç ekonomik dengeyi sağ tarafı ise dış ekonomik dengeyi verir. Buna göre
iç ekonomik denge dış ekonomik dengeye eşittir.
Şimdi bu dengeleri tek tek ele alalım.
Tasarruf Yatırım Dengesi ya da Özel Kesim
Gelir Gider Dengesi
Özel kesimin tasarruf yatırım dengesini ya da bir anlamda özel kesimin
gelir gider dengesini gösteren (S – I) dengesinde üç durum ortaya çıkabilir:
S < I
|
Özel kesimin tasarrufları yatırımlarını karşılayamamaktadır (tasarruf
açığı)
|
S = I
|
Özel kesimin tasarrufları yatırımlarına eşittir (tasarruf yatırım
denkliği)
|
S > I
|
Özel kesimin tasarrufları yatırımlarından fazladır (tasarruf fazlası)
|
Bunu şekil üzerinde gösterelim:
Bir ülkenin tasarrufları yatırımlarına eşitse tasarruf yatırım denkliği söz
konusu demektir. Bu durumu şekilde her iki eksene de aynı uzaklığa yani 45
derecelik açıya sahip olan mavi çizgi temsil ediyor. Örneğin B noktasında ülke,
0s1 kadar tasarruf yapıyor, buna karşılık 0i1 kadar yatırım yapmaktadır. 0s1 =
0i1 olduğu için bu ülkede tasarruf yatırım denkliği sözk konusudur yani
tasarruf fazlası ya da açığı yoktur. Bu durumda bu ülkenin dışarıdan
borçlanması ya da dışarıya borç vermesi gerekmez.
Bir ülkenin tasarrufları yatırımlarından fazlaysa tasarruf fazlası veriyor
demektir. Bu durumu şekilde yeşil çizgi temsil ediyor. A noktasında ülke, 0s1
kadar tasarruf, 0i2 kadar yatırım yapmaktadır. 0s1 > 0i2 olduğu için bu
ülkenin tasarruf yatırım dengesi fazla vermektedir. Bu durumda bu ülke elindeki
fazlayı dışarıya borç vermede kullanabilir.
Bir ülkenin tasarrufları yatırımlarından azsa bu ülkede tasarruf yatırım
dengesi açık veriyor demektir. Bu durumu şekilde kırmızı çizgi temsil ediyor. C
noktasında ülkenin tasarrufları 0s1, yatırımları ise 0i3 kadardır. 0s1 < 0i3
olduğu için bu ülkenin tasarruf açığı bulunmaktadır. Bu durumda bu ülke bu
açığı finanse edebilmek için dışarıdan borçlanacak demektir.
Türkiye, tasarruf açığı olan ve bu nedenle dışarıdan tasarruf ithal eden
bir ekonomidir (yani kırmızı çizgi üzerindedir.) Bir ülkenin tasarruf açığı iki
şekilde kapatılabilir: (1) Yabancı sermayeyi çekerek, (2) Dış borçlanma
yoluyla. Türkiye, yeterince yabancı sermaye çekemediği için ağırlıklı olarak
dış borçlanmayla tasarruf açığını kapatmaktadır.
Bütçe Dengesi ya da Kamu Kesimi Gelir
Gider Dengesi
Kamu kesiminin gelir gider dengesini ya da bir anlamda bütçe dengesini
gösteren (T – G) dengesinde üç durum ortaya çıkabilir:
T < G
|
Kamu kesimi gelirleri harcamaları karşılayamamaktadır (bütçe açığı)
|
T = G
|
Kamu kesimi gelirleri harcamalarına eşittir (bütçe denkliği)
|
T > G
|
Kamu kesimi gelirleri harcamalarından fazladır (bütçe fazlası)
|
Bunu şekil üzerinde gösterelim:
Bütçe Dengesi doğrusu mavi çizgi konumundayken, yani her iki eksene de 45
derecelik bir açı yaparken bütçe denk demektir. Şekilde B noktasındaki bir
dengede 0g1 = 0h1 olduğundan yani harcamalar gelirlere eşit olduğundan bütçe
denk demektir. B noktasının mavi çizgi üzerinde daha yukarı veya daha aşağı hareket
etmesi hem harcamaların hem de gelirlerin aynı miktarda arttığını ya da
azaldığını gösterir.
Bütçe Dengesi Doğrusu yeşil çizginin konumuna geldiğinde bütçe gelirleri
bütçe harcamalarını aşmış demektir. Örneğin A denge noktasında 0g1 > 0h2
olduğundan bütçe fazla veriyor demektir.
Bütçe Dengesi Doğrusu kırmızı çizginin konumuna geldiğinde bütçe
harcamaları bütçe gelirlerini aşmış demektir. Örneğin C noktasında 0g1 < 0h3
olduğundan harcamalar gelirlerden yüksektir ve bütçe açık veriyor demektir.
Türkiye bütçe açığı veren (yani kırmızı çizgi üzerinde hareket eden) bir
ülke olmasına karşın bu açıkta son yıllarda önemli gerilemeler kaydetmiştir.
Cari Denge (Dış Ekonomik Denge)
Bir ekonominin bütününün dış dünyayla olan ekonomik ilişkilerini gösteren
cari denge; ihracat, turizm gelirleri gibi döviz kazandırıcı işlemlerle
ithalat, turizm giderleri gibi döviz kaybettirici işlemler arasındaki dengeyi
ortaya koyar. Cari dengeyi gösteren (X – M) dengesinde üç durum ortaya
çıkabilir:
X < M
|
Döviz kazanımları döviz kayıplarından azdır (cari açık)
|
X = M
|
Döviz kazanımları döviz
kayıplarına eşittir (cari işlemler hesabı denkliği)
|
X > M
|
Döviz kazanımları döviz
kayıplarından fazladır (cari fazla)
|
Bunu şekil üzerinde gösterelim:
Bir ülkenin ihracat ve diğer döviz kazandırıcı işlemleri sonucunda elde
ettiği gelir, ithalat ve diğer döviz kaybettirici işlemleri sonucu ödediği
giderlere eşitse cari dengesi denktir Şekilde mavi çizgi bu durumu gösteriyor.
B noktasında ülke, ihracat ve döviz kazandırıcı diğer işlemlerinden 0x1 kadar
döviz geliri elde etmekte ve buna karşılık ithalat ve döviz kaybettirici
işlemleri nedeniyle de 0m1 kadar döviz kaybetmektedir. 0x1 = 0m1 olduğu için bu
ülkenin cari dengesi denktir.
Bir ülkenin ihracat ve diğer döviz kazandırıcı işlemleri sonucunda elde
ettiği gelir, ithalat ve diğer döviz kaybettirici işlemleri sonucu ödediği
giderlerden fazlaysa cari denge fazla veriyor demektir. Şekilde yeşil çizgi bu
durumu işaret ediyor. A noktasında ülke, ihracat ve döviz kazandırıcı diğer
işlemlerinden 0x1 kadar döviz geliri elde etmekte ve buna karşılık ithalat ve
döviz kaybettirici işlemleri nedeniyle de 0m2 kadar döviz kaybettirmektedir. 0x1
> 0m2 olduğu için bu ülkenin cari dengesi fazla vermektedir.
Bir ülkenin ihracat ve diğer döviz kazandırıcı işlemleri sonucunda elde
ettiği gelir, ithalat ve diğer döviz kaybettirici işlemleri sonucu ödediği
giderlerden düşükse cari denge açık veriyor demektir. Şekilde kırmızı çizgi bu
durumu temsil ediyor. C noktasında ülke, ihracat ve döviz kazandırıcı diğer
işlemlerinden 0x1 kadar döviz geliri elde etmekte ve buna karşılık ithalat ve
döviz kaybettirici işlemleri nedeniyle de 0m3 kadar döviz kaybettirmektedir. 0x1
< 0m3 olduğu için bu ülkenin cari dengesi açık vermektedir.
Türkiye, tipik olarak cari açık veren bir ekonomidir. İthalatı,
ihracatından fazladır ve buradan kaynaklanan açığın tamamını görünmeyen
kalemler denilen işlemlerle (turizm gelirleri, navlun gelirleri, sigortacılık
gelirleri gibi) kapatamamaktadır.
Türkiye’nin görünümü
S < I
T < G
X < M
Yani Türkiye her üç dengesi de açık veren bir ekonomidir. Bunu da şöyle
gösterebiliriz.
(S – I) + (T – G) = (X – M)
Mavi çizgiler denklik hallerini,
kırmızı çizgiler ise açık hallerini göstermektedir. Türkiye her üç denge
açısından da kırmızı çizgilerin üzerindedir. Bütçe açığı daraldığı için o
alandaki açık (T – G) ötekilerden daha
dar açıyla gösterilmiştir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202659 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.