Tasarruflar, Cari Açık ve Döviz: En Çok Karıştırılan İlişkiler
Bana gelen sorulardan ve
bloguma yapılan yorumlardan gördüğüm kadarıyla cari açık, iç tasarruf ve
yatırım arasındaki ilişki kolay kolay anlaşılamıyor. Yani eğer ülkedeki iç tasarruflar
yeterliyse cari açık olmaz biçimindeki yaklaşım tam anlamıyla yerli yerine
oturtulamıyor. Çoğunlukla TL fazlamız olsa dövize ihtiyacımız olmayacak mı
sorusu bu anlaşılmazlığın özeti olarak ortaya çıkıyor.
Bir ülkenin merkez bankasında
100 milyar dolar, bankalarında da 25 milyar dolar döviz rezervi olduğunu
düşünelim. Bu ülkenin bankalarda mevduat olarak duran toplam iç tasarrufları
tutarı 400 milyar TL, döviz mevduatı olarak bulunan tutar da 100 milyar dolar olsun.
Bu ülke 2013 yılında toplam 100 milyar dolarlık ihracat ve diğer döviz
kazandırıcı işlem, 120 milyar dolarlık da ithalat ve diğer döviz kaybettirici
işlem yapmış olsun.
Şimdi bu verileri bir
tabloda gösterelim:
Milyar
|
|
Ülkenin döviz rezervi (USD)
|
125
|
MB döviz rezervi
|
100
|
Bankalar
|
25
|
Banka mevduatları
|
|
TL (TL)
|
400
|
Yabancı Para (USD)
|
100
|
İhracat ve diğer döviz
kazandırıcı işlemler tutarı (USD)
|
100
|
İthalat ve diğer döviz
kaybettirici işlemler tutarı (USD)
|
120
|
Cari açık (USD)
|
20
|
Bu durumda ithalatçılar
bu 20 milyar dolarlık açığı karşılamak için dışarıdan yeni borç alabilecekleri
gibi bankalarda mevduat olarak duran tasarruflarını kullanarak bankalardan 20
milyar doları dışarıya havale edebileceklerdir. Diyelim ki ithalatçılar 10
milyar dolarlık ihtiyacı kendi tasarruflarından karşılamış kalan 10 milyar
dolar için de bankalardan kredi almış olsunlar. Bu durumda banka kaynaklarında
20 milyar dolarlık azalma olacaktır. Bunun 10 milyar doları mevduattan azalma
olarak, 10 milyar doları da kredi yani alacak olarak görünecektir. Bankalar, eksilen
döviz rezervlerini tamamlamak için dışarıdan yeniden 20 milyar dolarlık
borçlanma yapabilecekleri gibi mevduatı artırarak da aynı yola başvurabilirler.
Ya da mevcut rezervlerini yeterli görürlerse hiçbir hamle yapmalarına gerek
kalmaz.
Bir kez daha
tekrarlamakta yarar var: Cari açık bir akım değişkendir. Yani her ay, her yıl
yeniden doğar ve finanse edilir. Oysa döviz rezervi bir stok değişkendir. Yani
her ay değişse bile bitmez. Yıllardır birikmiştir ve azalsa da zaman içinde
yeniden yerine konur.
Türkiye açısından 2014
yılında temel sorun bir yandan yıl içinde vadesi gelen eski borçların ödenmesi
ya da yenilenmesi bir yandan da 60 milyar dolar olacağı tahmin edilen cari
açığın finanse edilmesidir. 60 milyar dolarlık cari açık, yeni borçlanmayı ya
da yeni yabancı kaynak girişini gerektiriyor. Bu açığın yaklaşık 10 milyar
dolarlık bölümünün doğrudan yabancı sermaye yatırımı olarak yani Türkiye’de
yeni işletmeler kurmak ya da mevcutları satın almak üzere gireceği tahmin ediliyor.
Kalan 50 milyar dolarlık açığın bir bölümü hisse senedi satın almak için, geri
kalanın ise tahvil, kredi ya da mevduat biçiminde borç olarak gelmesi
bekleniyor.
Ekonomiler krize girince
ya da krize gireceğine ilişkin belirtiler yani riskler artınca bu tablo sıkıntılı
bir görünüme bürünüyor. O zaman yabancı kaynak girişi, borç verme arzusu
düşüyor. Bunun tipik örneği 1980’lere gelirken Türkiye’nin yaşadığı 70 cent’e
muhtaç ekonomi durumudur. Böyle bir durum ortaya çıktığında eldeki TL
tasarrufları versek de ellerinde yeterli döviz bulunmayan bankalar bize döviz
veremiyor. O zaman döviz fiyatı yani kurlar hızla yükseliyor ve ithalat durma
noktasına geliyor. Ya da ancak ihracattan ve diğer döviz kazandırıcı
işlemlerden elde edilen döviz kadar ithalat yapılabiliyor. Böyle bir kriz
olmadığı sürece TL’yi verirseniz dövizi alırsınız. Döviz kıtlaşırsa kur
yükselir, döviz bollaşırsa kur düşer. Ve dengeler ona göre kurulur. 1980’lere
gelirken bu sistemin tıkanmasının nedeni o zaman döviz kuru rejiminin sabit kur
rejimi olmasıydı. Döviz talebi artmış ama kur değiştirilmemişti. Sonuçta kriz
oldu ve ardından yüzde 50 dolayında devalüasyon yapılarak TL’nin değeri
düşürüldü ve karaborsa sonlandı.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202670 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.