3500 Yıl Önce Anadolu'da Vergi Sistemi
Anadolu'nun bilinen ilk halkı Hattilerdir. Hititlerin ise Anadolu'ya yaklaşık 3800 yıl önce gelmiş oldukları tahmin ediliyor. Hititler, yasalarını kil tabletlere yazdıkları ve bunların önemli bir bölümü bulunup okunduğu için hukuk sistemlerinin yanında birçok başka sistemlerini de biliyoruz. Bunların arasında vergi ya da daha geniş bir ifadeyle gelir sistemi de var. Bu sistemlerin günümüzden yaklaşık olarak 3500 yıl önce kurulduğunu tahmin ediyoruz.
Hititlerin vergi
sisteminin tarımsal üretimden alınan ayni vergi (sahhan), saray için yapılan karşılıksız çalışma biçimindeki hizmet
(luzzi), dışticaretten alınan vergi (nishatum) ve bağlı krallıklardan alınan
yıllık bağlılık vergisinden oluştuğunu tahmin ediyoruz. Toprak sahiplerinin
elde ettikleri ürünün bir bölümünü vergi olarak ödemesinin yanısıra,
kiralayarak işlediği toprak parçasından elde ettiği üründen de aynı oranda vergi
vermesi gerekiyordu. Bu tür vergiler doğal olarak Hattuşa dışındaki kentlerde
de alınıyor ve büyük çoğunluğu ayni olarak alınan bu vergilerin bir bölümü
bulunduğu yerdeki depolarda saklanırken bir bölümü de başkente taşınıyordu. Sahhan adı verilen bu ayni tarımsal
üretim payı vergisinin oranı bilinmiyor. Bu konuda bildiğimiz tek şey saraya
ait olup da timar olarak verilen toprakların sahiplerinin, üretimin dörtte
birini saraya vergi olarak verdikleridir. Burada toprak saraya ait olduğu için
bir anlamda hem kira hem de vergi söz konusu. Dolayısıyla tek başına üretim
vergisinin ne kadar olduğunu bilmediğimiz gibi saraya ait olmayan ortak
alanları ekip biçenlerin ne kadar vergi verdiğini de bilmiyoruz. Luzzi adı altında devlet için yapılan
bedelsiz hizmetleri de bir çeşit vergi gibi değerlendirmemiz gerekir. Çünkü bu
tür bedelsiz bir hizmet sunan kişiler böyle bir çalışmayı yapmasalar bu
çalışmanın devlet tarafından ücret karşılığında yaptırılması zorunlu olacaktı.
Kral, kendilerine arazi verdiği kişileri luzzi
yükümlülüğünden muaf tutabiliyordu. Ayrıca veraset yoluyla toprağın birden
fazla parçaya bölünmesinde kendisine küçük arazi payı kalanlar da luzzi’den muaf sayılıyordu. Asur ticaret
kolonisi döneminde Anadolu’daki kent krallıklarının uyguladıkları gümrük
vergisinin (nishatum) Hititler
döneminde de devam etmiş olmalı. Hitit Kraliçesi Puduhepa’nın, Ugarit Kralı
Niqmaddu’ya yazdığı bir mektupta tüccarların Hitit ülkesinin dışından geçerek
yollarına devam ettiklerini ve bu şekilde gümrük vergisinden kaçındıklarından
şikayet ettiğine bakılacak olursa gümrük vergisinin Hititler tarafından da
alınmaya devam ettiği anlaşılmaktadır.
Tarımsal üretimden ayni
olarak ya da hizmet olarak alınan vergiler ile bir çeşit gümrük vergisi olarak
nitelenebilecek olan vergi dışında başka faaliyetlerden, örneğin zanaatkarın
elde ettiği bedelden ya da ücretten, vergi alındığına ilişkin hiç bir kayıt
bulunmamaktadır. Bu durum Hitit ekonomisinde tarımsal üretim ya da mal satma
izni verilmesi dışında vergi olmadığını ve dolayısıyla verginin günümüzdeki
harç ve resim kavramında olduğu gibi yararlanmaya dayalı bir karşılık ifade
ettiğini gösteriyor.
Hititler açısından savaş,
gelir getiren bir faaliyetti. Savaş ganimeti olarak elde edilenlerin dışında
savaş esirleri anayurda getiriliyor, üretime sokulmak suretiyle mevcut insan
gücüne katkı sağlıyordu.
Hitit İmparatorluğu’nun
bağlı krallıkları vardı ve bu krallıklar Hitit Kralına her yıl belirli miktarda
haraç öderlerdi. Bağlı krallıkların sayısı, imparatorluğun gücüne bağlı olarak,
zaman içinde artmış veya azalmıştır. Bu haraçların toplam miktarı konusunda
elimizde bilgi yok. Buna karşılık bazı anlaşmalardan doğan miktarları
biliyoruz. Örneğin Hitit Kralı II.Murşili ile Amurru Prensi Duppi – Teşup
arasında imzalanan antlaşmaya göre Amurru Prensliği, Hitit Krallığına yıllık
300 şekel vergi ödeyecekti. Ugarit Krallığı, Hitit Kralına 934 şekel gümüş
yıllık vergi ödemekteydi. Haraç miktarı imparatorluğun gücüyle doğru orantılı
olarak zaman zaman artmış ya da azalmıştır.
Buraya kadar
anlattıklarımızdan hareketle Hitit kamu gelirlerini ve dayandığı işlemleri bir
tabloda özetleyebiliriz:
Kamu Gelir Çeşidi
|
Dayanağı
|
Sahhan
|
Tarımsal üretimden
alınan vergi veya saray için zorunlu hizmet
|
Luzzi
|
Çeşitli kişilere saray
için yaptırılan zorunlu hizmet
|
Nishatum (?)
|
Gümrük vergisi
|
Haraç
|
Bağlı krallıklardan
yıllık olarak alınan bağlılık bedeli
|
Ganimet
|
Savaşlarda elde edilen
eşya ve hayvanlar ile esir edilen insanlar
|
Bu tabloda yer alan
gelirlerin en büyüğü tarımsal üretimden alınan sahhan olduğu için tarımsal
üretimin kuraklık sonucu kötü olduğu yıllarda Hititlerin daha fazla savaş
yapmak, yani sahhanın açığını haraç ve ganimetle kapatmak zorunda olduklarını tahmin
ediyoruz. Buna karşılık tarımsal üretimin düşüklüğü bir çelişkiyi beraberinde
getiriyordu: Savaşların finansmanını sağlayan en önemli kalem sahhan olduğu
için tarımsal üretim kötü olduğunda sahhan geliri de düşük kalıyor ve
dolayısıyla savaşın finanse edilmesi de sıkıntılı oluyordu.
Kaynak: Mahfi Eğilmez: Hitit Ekonomisi, Ege Yayınları, İstanbul, 2005.
Maliye konusunda
Servet Vergisi 25 Mart 2024Mali Sürüklenmede Son Durum 13 Kasım 2021Yeni Kararlar ya da Faizi Artırmadan Yükseltmenin Bin bir Yolu 30 Eylül 2020Türkiye’de Para ve Maliye Politikasının Başarısının Ölçülmesi20 Ocak 202030 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.