4000 Yıl Önce Anadolu'da Yolsuzluk
M.Ö. 2000’lere doğru,
Asurlu tüccarlar Anadolu’nun o dönemdeki halklarıyla (Hattiler) yaygın bir
ticaretin içine girmişlerdi. Bu ticareti yürütmek üzere Anadolu'da kurulmuş bulunan
pazar kentlerinden oluşan bir koloni vardı. Bu pazar kentlerinin büyüklerine,
Asur dilinde liman anlamına gelen, karum küçüklerine ise, Asur dilinde konak
anlamına gelen wabartum deniliyordu. İrili ufaklı bu pazar yerlerinin sayısı 50
dolayındaydı. Asur ticaret kolonisinin merkezi konumundaki Neşa Karumu Kayseri
yakınlarındaki Kültepe'de kuruluydu.
Kazılarda bulunan
tabletlerden Asurlu tüccarların Mezopotamya'dan Anadolu’ya çoğunlukla tekstil
ürünleri ve kalay getirip karşılığında altın, bakır ve tahıl götürdüklerini
ortaya koyuyor. Gümüş bir ticari meta olmaktan çok bir değer ölçüm ve ödeme
aracı işlevi görüyordu. Asur ticaret kolonisinin temel işlevi, bronz yapımının
temel karışım madeni olan bakırı Anadolu’dan Asur’a transfer etmekti.
Asurlular mallarını eşek
kervanlarıyla taşıyorlardı. Kervanların Asur’dan yola çıkıp Neşa’ya varıncaya
kadar yaklaşık 1000 km yol alması gerekiyordu. Eşeklerden oluşan bir ticaret
kervanının bu yolu gidip, dönmesi 3 ay alıyor, malların satılması ve yeni mal
alımı için gerekli süre eklendiğinde zaman daha da artıyordu. Asurlu tüccarlar
için Anadolu bir kaç yönden çekici bir yerdi. Her şeyden önce yolculuk
güvenliydi. Birbirine yakın birçok kent olduğu için nihai hedefe gidene kadar
gündüzleri yolculuk yapıp, geceleri konaklayacak güvenli yerler bulunuyordu. Ayrıca
kâr marjları oldukça yüksek olduğundan tüccarlar getirdikleri malları yüksek
kârlar elde ederek satıyorlardı. Anadolu’daki kent kralları, kendi vergilerini
aldıkları sürece tüccarlara karşı barışçı bir yaklaşım içindeydiler. Asurlu
tüccarların oluşturduğu ticaret kervanları, içinden geçtikleri kentte
“qaqqadatu”’ adlı bir çeşit baş vergisi ve kentin kralına da “nishatum” adı
verilen bir çeşit gümrük vergisi ödüyordu. Nishatum sabit oranlı bir
vergiydi ve tekstil ürünlerinin değerine yüzde 5, kalaya da yüzde 3 oranında
uygulanıyordu. Kent kralının, tüccarın satmak amacıyla getirdiği malları
herkesten önce görme ve satışa sunulmadan önce indirimli olarak satın alma
hakkı vardı.
Bu tür vergileri ödemeden
kentten geçmenin ve malını satabilmenin iki yolu bulunuyordu: İlk olarak kentin
içinden geçmeyip, dışarıdan dolaşılırsa vergi ödeme yükümlülüğü doğmuyordu.
Buna karşılık kent dışında kalındığında, özellikle geceleri, kervanın saldırıya
uğraması olasılığı söz konusu olabiliyordu. İkincisi, rüşvet vererek yapılan
vergi kaçakçılığı idi. Bunun yolu ise malları kente, nöbetçilerle anlaşıp,
gizlice sokmaktı. Nöbetçilere verilecek pay, nishatumdan düşük olduğu
sürece bu çekici bir seçenekti. Ama riski fazlaydı. Bunu yapan tüccar
yakalanırsa, kent kralının onun mallarının tümüne el koyma hakkı doğuyordu. Kazılarda
ortaya çıkan bir tabletten okunduğuna göre Asurlu tüccar Puzur – Assur’un bir
meslektaşına yazdığı mektupta şu uyarılar yer alıyor: “İrra’nın oğlu kaçak
malları Puşuken’e yolladı ama saray görevlileri kaçak mallara el koydu ve
Puşuken’i hapse attılar.”
Anadolu'da bulunan Asur
tabletlerinden tüccarların hangi kentte daha kolay vergi kaçakçılığı yapıldığı
konusunda birbirleriyle yazışmalar yaptığı anlaşılıyor. O dönemde rüşvetin
yaygınlığı konusundaki ilginç bir kanıt Cenevre Sanat ve Tarih Müzesinde
sergilenen bir tablette yer alıyor. Asur’lu tüccar Puşuken’e karısı Lamassi
tarafından yazılmış bulunan bir mektupta şunlar yazılı: “...Vergi için bana
yolladığın 1 mina gümüşü kontrolörler istedi. Ben senin için korkuyorum. Fakat
ben onu daha vermedim...”
Asurlu tüccarlar,
Anadolu'da yerleşik insanlara, kredili olarak sattıkları mallar için yıllık
yüzde 30 ile yüzde 180 gibi yüksek faiz oranları uyguluyorlardı. Kötü hasat
yıllarında borcunun teminatı olan ürünü elde edemeyen insanlar son derecede güç
duruma düşüyorlar, aileden birisini Asurlu tüccara köle olarak vermek zorunda
kalabiliyorlardı. Borçlarını ödeyemeyen yerel halk sık sık krallara şikayette
bulunuyor, bazen yerel krallar bu tür borç - alacak ilişkilerini çözmek için
borçların silinmesi hakkında fermanlar çıkarıyorlardı. Söz konusu fermanlar
doğal olarak borçluyu kurtarırken, alacaklıyı sıkıntıya sokuyordu.
Buraya kadar anlattıklarımızdan
Hititler öncesinde Anadolu'da, Asur ticaret kolonisi aracılığıyla rüşvet,
vergiden kaçınma, tefecilik esaslarına dayalı bir ticaret düzeni kurulmuş
olduğu anlaşılıyor.
Not: Hitit ekonomisinin
ayrıntılarıyla ilgilenenler için kaynaklar:
Mahfi Eğilmez, Hitit Ekonomisi, Türk Eskiçağ Enstitüsü Yayınları (Ege Yayıncılık)
Bu blogda yer alan Hititler Bölümü.
Mahfi Eğilmez, Hitit Ekonomisi, Türk Eskiçağ Enstitüsü Yayınları (Ege Yayıncılık)
Bu blogda yer alan Hititler Bölümü.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202634 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.