Perşembe, 19 Kasım 2026

Mahfi Eğilmez · Ekonomi ve düşünce günlüğü

Net Hata ve Noksanın Açıklanması Gerekir

Ödemeler dengesi tablolarında yer alan net hata ve noksan kalemi kaynağı belirlenemeyen döviz giriş ya da çıkışlarını ifade eder. Ödemeler dengesi toplamı sıfıra eşit bir dengedir. Dış dünyadan mal ve hizmet satın alınır ve dış dünyaya mal ve hizmet satılır. Bu alım satımın oluşturduğu dengeye cari denge denir. Cari denge açık vermişse bir sonraki bölümde bu açığın nasıl karşılandığı (borç, sermaye girişi, hisse senedi satışı vb) yer alır. Bu ikisi arasında bir tutarsızlık varsa bu fark net hata ve noksan kalemine yazılır. Net hata ve noksan kalemi kaynağı bilinmeyen bir döviz girişi veya çıkışı olduğu anlamına gelir.    

Net hata ve noksan kalemi, genel olarak, ölçüm hataları ve tablodaki verilerin eksik veya fazla derlenmesinden kaynaklanır. Net hata ve noksan kaleminin oluşmasının nedenleri arasında şunları sayabiliriz: (1) Zaman uyumsuzlukları (İhraç edilmiş malın gidiş tarihiyle ihraç edilen mal karşılığında alınacak paranın gelişinin farklı dönemlerde olması gibi.) (2) Beyan yanlışlıkları veya hataları (Gümrük beyanlarındaki eksikler ya da yanlışlar gibi.) (3) Kayıt dışılıklar (Gelirlerin kayda girmemesi ya da finansmanın kayıt dışı olarak gerçekleştirilmesi gibi.) (4) Anketlerdeki ölçüm hataları (Turizm gelirlerinin belirlenmesinde uygulanan anketlerin gerçeği tam olarak yansıtamaması gibi.)

Ödemeler dengesi düzenlenirken veriler bankalar, özel kesim kuruluşları, TÜİK ve Merkez Bankası veri tabanlarından derlenir. Ayrıca kişilere veya kurumlara anketler uygulanır. Bu veri kaynaklarının hepsinden doğan hatalar ve eksik ölçmeler söz konusu olabilirse de asıl hata ve eksikliğin özel kesim kuruluşlarından ve kişilere uygulanan anketlerden kaynaklandığı bilinmektedir. Bunun en önemli nedenleri arasında özel kesim kuruluşlarının kayıt dışılığa daha yatkın olması ve kişi ve kuruluşlara uygulanan anketlerin gösterdiği ortalamaların çoğu kez bütünü doğru olarak temsil etmemesi gösterilmektedir.    

Net hata ve noksan kalemi için standart bir miktar ya da orandan söz edilemez. Buna karşılık bu miktarın yüksekliği ve sürekli aynı yönde gelişiyor olması kayıtların, ölçümlerin, hesapların ve anketlerin doğru olmadığı yönünde kuşkuları artırır.

Türkiye’de son yıllarda ödemeler dengesinde yüksek miktarlı artı işaretli net hata ve noksan kalemi yer almakta ve miktarın yüksekliği basit bir takım hata ve eksiklerden daha farklı bir kayıt dışı döviz girişinin olduğu çağrışımını yapmaktadır. Bu konuda başta ortadoğu ülkeleri olmak üzere çeşitli ülkelerden Türkiye’ye kayıt dışı döviz girdiği yönünde iddialar ileri sürülmektedir. Bu iddianın doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanmış değildir.

Geçtiğimiz hafta içinde çıkan yolsuzluk iddiaları ve soruşturmalar devam ederken net hata ve noksan kalemiyle ilgili olarak da ortaya pek çok iddia atılmıştır. Bu miktarı altın giriş çıkışlarıyla ya da yolsuzluk iddialarıyla bağdaştıran yorumlar yapılmıştır. Bu olaylar ortaya çıkmadan önce birkaç kez dile getirdiğim bir şeyi bir kez daha dile getirmek istiyorum. Ödemeler dengesini hazırlayan ve kamuoyuna sunan kurum olarak TCMB, net hata ve noksan kaleminde son 11 yılda görülen ve bu dönemin on yılında artı yönlü olan net hata ve noksan kalemi hakkında açıklama yapmalıdır. Bu açıklamanın Başkan tarafından yapılması şart değil. Kurumun çok geniş ve nitelikli bir araştırma departmanı var. Bu departman konuyu ele alıp fazlanın nereden doğduğunu ayıklayarak tahmin şeklinde bir değerlendirme yapabilir.  

Aşağıdaki tabloda 1992’den bu yana ödemeler dengesindeki net hata ve noksan kaleminin dökümü yer alıyor.

Yıllar
Net Hata ve Noksan Tutarı (Milyar USD)
11 Yıllık Toplamlar (Milyar USD)
1992
-1.190

1993
-2.162

1994
1.832

1995
2.432

1996
1.499

1997
-987

1998
-713

1999
1.302

2000
-2.661

2001
-2.127

2002
-758
-3.533
2003
4.489

2004
838

2005
1.964

2006
-228

2007
517

2008
3.011

2009
2.879

2010
1.405

2011
9.433

2012
1.235

2013 (Ocak - Ekim)
3.837
29.380

Bu tabloyu şimdi de grafik haline getirelim.


Tablodan ve grafikten görüleceği gibi net hata ve noksan kalemi 1992 ile 2002 yılları arasındaki 11 yılda toplam 3,5 milyar dolar eksi değer almış yani ülkeden kaynağı ve nereye gittiği bilinmeyen döviz çıkışına temel oluşturmuş durumdadır. Bu 11 yılda yıllık ortalama net hata ve noksan 318 milyon dolarda kalmış görünüyor. Buna karşılık 2003 ile 2013 yılları arasındaki 11 yılda ülkeye, 29,4 milyar dolarlık kaynağı ve nereden geldiği bilinmeyen bir döviz girişi olmuş. Yani bu ikinci 11 yılda yıllık ortalama 2,6 milyar doların üzerinde net hata ve noksan görülmüş. Son 11 yılda en fazla dikkati çeken yıl 9,4 milyar dolara ulaşan rekor net hata ve noksan miktarıyla 2011 yılıdır. Bir başka ifadeyle son 11 yıldaki net hata ve noksan toplamının üçte biri 2011 yılında ortaya çıkmıştır.

Bu konu TCMB tarafından, resmi olarak olmasa bile, bir araştırma ya da değerlendirme raporuyla açıklanmalıdır. Aksi takdirde bu konu hep gündemde kalacak ve farklı dedikoduların kaynağını oluşturmaya devam edecektir.    
EtiketlerEkonomi
ME
Mahfi Eğilmez

İktisatçı, eski Hazine Müsteşarı. Yirmiden fazla kitabın yazarı. 2011'den beri Kendime Yazılar'da yazıyor.

Bu konudaki diğer yazılar →

Ekonomi konusunda

Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026

51 yorum

Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.