TL'nin Dış Değer Kaybının Sonuçları
TL son dönemde ne
kadar değer kaybetti?
TL, Dolara ve Euro’ya karşı Fed’in tahvil alımını
azaltacağını ilk kez resmi olarak açıkladığı 22 Mayıs 2013’den beri hızlı
biçimde değer kaybediyor. Değer kaybı
2013 yılında belirgin biçimde ortaya çıkmış olsa da asıl olarak 22 Mayıs’tan
sonra hızlı bir hal aldı.
2012 sonundan bu yana TL’nin değerinde ve diğer önemli kur
göstergelerinde yaşanan değişimleri aşağıda bir tablo halinde sunuyorum.
Tarih
|
USD TL Kuru
|
Euro TL Kuru
|
Euro USD Kuru
|
Sepet Kur
|
31.12.2012
|
1,79
|
2,36
|
1,32
|
2,08
|
31.12.2013
|
2,13
|
2,94
|
1,38
|
2,54
|
20.1.2014
|
2,32
|
3,18
|
1,37
|
2,75
|
Değişim (%)
|
||||
2013 / 2012
|
19,0
|
24,6
|
4,5
|
22,1
|
2014 Ocak / 2013
|
8,9
|
8,2
|
-0,7
|
8,3
|
2014 Ocak / 2012
|
29,6
|
34,7
|
3,8
|
32,2
|
Bu tablo bize TL’nin 2012 sonundan bu yana (1 yıl 24 günlük
bir sürede) yaklaşık olarak Dolara karşı yüzde 30, Euro’ya karşı ise yüzde 35
değer kaybettiğini söylüyor. TL, bu iki para biriminin oluşturduğu sepet kura
karşı (½ Dolar + ½ Euro) aynı sürede yüzde 32’nin üzerinde değer kaybetmiş
görünüyor.
Doğrudan Etkiler
TL’nin dış değerindeki
değişmelerin dışticarete olası etkileri
İlk bakışta TL’nin değer kaybının Euro’da Dolara göre daha
hızlı olmasının bizim açımızdan olumlu bir tablo çizdiği izlenimi doğuyor.
Bunun temel nedeni Türkiye açısından döviz gelirlerinde ağırlığın Euro’da
olmasına karşılık, girdi maliyetleri ve finansman maliyetlerinde ağırlığın
Dolarda olması. Bu durumda TL, Euro’ya karşı daha fazla değer kaybettiği sürece
ihracatçının gelirleri artıyor, Dolara karşı değer kaybı daha düşük olduğu için
maliyetleri daha yavaş artıyor.
Ne var ki son bir aydaki gelişmeler bu görünümü yavaş yavaş
tersine çevirmeye başladı. Tabloya bir kez daha bakarsak 2014’de bu tersine dönüşü
görebiliriz. 2014’ün ilk 24 gününde TL, Dolara karşı yüzde 8,9 değer
kaybetmişken Euro’ya karşı yüzde 8,2 değer kaybetmiş bulunuyor (Euro / Dolar
kuru da Dolar lehine yüzde 0,7 değişime uğramış görünüyor.) ABD ekonomisinden gelen
veriler ve Fed’in tahvil alımı programını bu yıl bitirecek gibi görünen
yaklaşımı Doların, Euro’ya karşı 2014’de değer kazanacağını işaret ediyor.
Birçok yorumcu Euro / Dolar kurunun 2014 sonunda 1,30’un altına geleceğini öne
sürüyor. Bizim ihracatçı için kötü haber burada. Dolar, Euro’ya karşı bu
şekilde değer kazanmaya devam ederse bizim ihracatçının girdi ve finansman
maliyetleri TL cinsinden artarken, gelirleri TL cinsinden maliyetleri kadar
artmayacak. Şimdiye kadar Dolar Euro’ya karşı değer kaybederek geldiği için
bunun tersi oldu ve bizim ihracatçı için dolaylı bir teşvik gerçekleşti. Şimdi
işler tersine dönüyor. Bu bizim açımızdan 2014 yılının daha da sıkıntılı
olmasına yol açacak bir gelişme ne yazık ki.
TL’nin dış
değerindeki değişmelerin özel kesime ve kamu kesimine etkileri
TL bu şekilde hızlı bir dış değer kaybıyla karşılaşmaya
devam ettiği sürece ithal edilen malların TL cinsinden fiyatları arttığı için
özel kesimin üretim maliyetleri de artacak. Türkiye, yüzde 10 – 12 dolayında
tüketim malı ithal ediyor ve ithalatının asıl ağırlığı hammadde, ara malı ve
sermaye (yatırım) malından oluşuyor. Bunları bir araya getiren özel kesim
bunlara yerli malları ve hizmetleri ve katma değerini ekleyerek mal üretiyor ve
bunları içeride ve dışarıda satıyor. Son dönemde ortaya çıkan Dolar’da Euro’ya
göre daha hızlı değer artışı bu tür üretimi daha pahalı hale getiriyor. Çünkü
üretim girdilerinin çoğu ve finansman maliyetlerinin ağırlığı Dolar ile. Bu,
firmaların yalnızca dışarıya sattıkları değil içeriye sattıkları malların
üretiminde de geçerli.
Bu durumda özel kesimin üretim maliyetlerinde artış olması
ve bunun fiyatlara yansıması kaçınılmaz bir gerçek. Yani son zamanlarda TÜFE’nin
gerisinde kalan ÜFE’de belirli bir atış ivmesi ortaya çıkabilir. Ne var ki bu
da o kadar kolay değil. Çünkü iç talepte de canlılık yok. Bunu, tüketici
beklentileriyle ilgili anketlerin sonuçlarından anlamak mümkün bulunuyor. Söz
konusu anketlerde tüketici güveninde ciddi gerilemeler olduğunu görünce bu
gerilemelerin talepte düşüşe yol açacağını ve üreticinin de bu durumda
fiyatları istediği oranda artıramayacağını tahmin etmek zor olmasa gerek.
Enflasyon yükselse bile üreticinin istediği fiyatları yansıtacak kadar fiyat
artırması talep düşüklüğü nedeniyle kolay olmayacak. Fiyat artışlarının yanı
sıra ve belki de ondan daha etkili biçimde üretimde düşüşler yaşanması olası
görünüyor. Bu da büyümeyi düşürecek bir başka etki olarak karşımıza çıkıyor.
TL, Dolar ve Euro karşısında değer kaybettikçe Hazine’nin
dış borçları TL cinsinden yükseliş gösteriyor. Benzer bir artış dış borçların
faizleri yönünden de söz konusu oluyor. Faizler bütçeye gider olarak yazıldığı ve
bütçe TL cinsinden tutulduğu için kur artışları bütçe harcamalarına artış
olarak yansıyor.
TL’nin dış
değerindeki değişmelerin yabancı yatırımcılara etkisi
Yabancı yatırımcılar Türkiye’ye, burada elde edecekleri
getirinin kendi ülkelerinde ya da başka ülkelerde elde edecekleri getirilerden
daha yüksek olduğunu düşündükleri için geliyorlar. Bunun bazı istisnaları
olabilir. Örneğin konut satın alarak yerleşmek üzere gelenler getiriden ziyade
harcamalarının burada daha az olacağını düşünerek ya da burada iklimin daha
uygun olduğunu düşünerek geliyor olabilirler.
Türkiye’ye yüksek faiz ya da yüksek borsa kazancı elde etmek
üzere portföy yatırımı ya da mevduat hesabı açarak gelenler faiz ve borsa getirinsin
yanında kurlarla da ilgililer. Diyelim ki bir Amerikalı yılbaşında 1,80 olan
kurla 100 Dolar getirmiş ve bunu TL’ye çevirerek 180 TL tutarında yıllık yüzde
10 faizle (faizin net olduğunu düşünelim) bir yıllık mevduat hesabı açtırmış
olsun. Eğer kurlar hiç değişmemiş olsa bu Amerikalı yılsonunda faiz dahil 198
TL elde etmiş olacak ve bunu Dolara çevirerek 110 Dolarını alıp gidecektir. Bu yatırımcının
kazancı (10 Dolar) kendi ülkesinde enflasyon yüzde 1,5 olduğu için yüzde 8,5’a
yakın bir reel kazancı ifade edecektir. Bu durumda parasını kendi ülkesinde
yüzde 2,5 – 3 faizle değerlendirmeye göre oldukça karlı bir yatırım yapmış
olacaktır. Şimdi, kurun yılsonunda 2’ye yükseldiğini varsayalım. Bu durumda
Amerikalı yatırımcı alacağı 198 TL’yi 2 TL’lik kurdan Dolara çevirince eline 99
Dolar geçecektir. Bu yatırımcı, bırakın faiz kazanmayı, anaparadan bile zarar
etmiş olacak ve kurlar durulmadan Türkiye’ye gelmekte eskisi gibi istekli olmayacaktır.
Dolaylı Etki: TL’nin
dış değerindeki değişmelerin ekonomik göstergelere etkisi
GSYH, TL cinsinden
hesaplanıyor ve sonra Dolara çevrilerek uluslararası karşılaştırmalara hazır
hale getiriliyor. Bu çevirme işlemi yapılırken yıllık ortalama Dolar kuru temel
alınıyor. Buna göre kur ne kadar yüksek çıkarsa Dolar cinsinden GSYH o kadar
düşük çıkıyor. Bunu bir örnek üzerinden açıklayalım. 2014 yılı için OVP’de tahmin
edilen GSYH TL olarak 1.718 milyar TL .Diyelim ki yılsonunda bu tahmin
gerçekleşti. Şimdi önce Dolar kuru ortalamasının 2014’de 2 TL olduğunu
varsayalım. Bu durumda Dolar cinsinden GSYH (1.718 / 2 =) 859 milyar Dolar
olarak hesaplanacaktır. Dolar kurunun 2014 yıl ortalamasının 2,20’ye yükseldiğini
varsayalım. Bu durumda GSYH Dolar cinsinden (1.718 / 2,20 =) 781 milyar Dolar
olarak hesaplanacaktır. Görüldüğü gibi GSYH her iki halde de 1.718 milyar
TL’dir. Değişen tek şey Dolar kurudur. Geçmişte sabit kaldığı için bizim
GSYH’mızı olduğundan hızlı artmış gibi gösteren kur, şimdi hızlı arttığı için
bizim GSYH’mızı olduğundan hızlı düşmüş gibi göstermektedir.
Benzer bir gelişmeyi kişi başına gelir açısından da
yaşayacağız. Eğer GSYH’mız 859 milyar Dolar olsaydı kişi başına 11 bin Doların
üzerinde gelir hesaplanacaktı. GSYH’mız 781 milyar Dolarda kalacak olursa kişi
başına gelirimiz 10.210 Dolar dolayında kalacak demektir. Bu, 2013 yılındaki
10.800 Dolarlık kişi başına gelirin gerisine düşmemiz anlamına geliyor.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202653 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.