Sıcak Para
Türkiye’ye döviz girişi başlıca 4 nedenle olur: (1)
Türklerin yabancılara mal ve hizmet satışı karşılığında elde ettikleri
dövizler, (2) Cari tansferler yoluyla gelen döviler, (3) Yabancıların Türkiye’de
doğrudan yatırım yapmak üzere getirdiği dövizler, (4) Yabancıların Türkiye’ye
finansal yatırım (plasman) yapmak amacıyla getirdiği dövizler.
(1) Yabancılara mal
ve hizmet satışı karşılığında elde edilen dövizler: Türkler yabancılara mal
ve hizmet sattığı zaman karşılığında döviz elde ederler. Bu satış, ihracat
(yani Türkiye’den yabancı bir ülkedeki bir kişiye, şirkete mal satışı) şeklinde
olabileceği gibi, Türkiye’ye gelen turistlere mal (burada yapacakları alış
verişlerde alacakları mallar) veya hizmet (otel konaklaması, sigorta,
taşımacılık) satışı şeklinde de olabilir.
İhracat yoluyla elde edilen döviz gelirleri ödemeler
dengesinde cari işlemler dengesi / dışticaret dengesi / ihracat başlığı altında
yer alır. Hizmet satışları karşılığında elde edilen döviz gelirleri ödemeler
dengesinde cari işlemler dengesi / hizmetler dengesi başlığı altında gelir
kalemi olarak yer alır.
(2) Cari transferler
yoluyla gelen dövizler: Bu şekilde döviz girişleri hibeler ve işçi
havaleleri gibi döviz girişlerini içerir.
Cari transferler yoluyla gelen döviz girişlerinden hibe
olarak gelenler ödemeler dengesinde cari transferler / genel hükümet başlığı
altında, işçi geliri ve diğer şekilde gelen dövizler ise ödemeler dengesinde
cari transferler / işçi gelirleri ve diğer transferler başlığı altında yer
alır.
(3) Yabancıların
doğrudan yatırım yapmak üzere getirdiği dövizler: Bu tür döviz girişleri de
iki başlıkta toplanabilir: (a) Yabancı yatırımcılar Türkiye’ye mal üreten bir
birimi (işletme, fabrika, imalathane vb) veya hizmet üreten bir birimi (banka,
sigorta şirketi, taşımacılık şirketi, süpermarket vb) satın almak üzere döviz
getirebilirler. Burada yeni bir yatırım söz konusu olmayıp mevcut bir yatırımın
yabancı bir kişi ya da şirket tarafından satın alınması söz konusudur. Bu tür
yatırımlar yeni bir iş alanı açmak, yeni istihdam yaratmaktan çok yatırımın el
değiştirmesi şeklinde ortaya çıkar. (b) Yabancı yatırımcılar Türkiye’ye yeni
bir mal üretim veya hizmet üretim birimi kurmak amacıyla döviz getirebilir. Burada
yeni bir yatırım söz konusu olup yeni bir iş alanı açılmakta, yeni istihdam
yaratılmaktadır.
Her iki şekilde gelen dövizler ödemeler dengesinde sermaye
ve finans hesapları / finans hesapları / doğrudan yatırımlar / yurtiçinde
başlıkları altında yer alır.
(4) Yabancıların
Türkiye’ye finansal yatırım (plasman) amacıyla getirdiği dövizler:
Yabancılar Türkiye’ye finansal yatırım yapmak amacıyla şu yollarla döviz
getirirler: (a) Senetlerin değer artışından ve temettüsünden yararlanmak için
döviz getirip TL’ye çevirerek borsadan hisse senedi alırlar. (b) Faiz
getirisinden yararlanmak için döviz getirip TL’ye çevirerek bankalarda TL
mevduat hesabı, ya da dövizlerini TL’ye çevirmeden döviz tevdiat hesabı (DTH)
açarlar. (c) Faiz getirisinden yararlanmak için döviz getirip TL’ye çevirerek
Devlet Tahvili veya Hazine Bonosu (DİBS) satın alırlar. (d) Yabancılar Türk
şirketlerine kredi verirler. Bu daha çok bankaların, yabancı bankalar
sendikasyonundan kredi kullanması biçiminde yürür. Daha ender olarak Türk şirketleri
de yabancı banka veya şirketlerden kredi alabilirler. Bu işlemler sonucu
Türkiye’ye döviz girişi olur.
Bu şekilde gelen dövizler ödemeler dengesinde sermaye ve
finans hesapları / finans hesapları / portföy yatırımları ve diğer yatırımlar
başlıkları altında yükümlülük olarak yer alır.
Kalıcı girişler,
geçici girişler ve sıcak para
Yukarıda saydığım (1), (2) ve (3) numaralı başlıklarda yer
alan döviz girişleri kalıcı girişler olarak kabul ediliyor. Yani Türklerin
sattığı mal veya sundukları hizmeti karşılığında elde edilen dövizler veya cari
transferler yoluyla gelen dövizler ya da yabancıların burada bir işletmeyi
satın almak veya bir işletme kurmak üzere getirdiği dövizler Türkiye’de kalır.
Bunlardan yatırım amaçlı getirilen dövizlerin bir bölümü ileride işletmenin
kârı yurtdışına transfer edilirken çıkarılır. (4) numaralı grupta toplanan
döviz girişleri ise kalıcı olarak kabul edilmez. Bunlar geçici olarak faizden
ya da borsanın değerlenmesinden yararlanmak üzere gelir. Sıcak para, bir ülkedeki yüksek faizlerden, yüksek getirilerden
yararlanmak üzere o ülkeye gelen dövizlere verilen addır. Bu tür döviz akımları
yabancıların hisse senedi veya kısa vadeli borç senedi (tahvil, bono vd)
alımları, Türk bankalarına açılan kısa vadeli krediler, reel sektöre açılan
kısa vadeli krediler, yabancıların Türkiye’deki bankalarda açtığı mevduat
hesaplarını içerir. Bunların sıcak para olarak adlandırılmasının nedeni bu
fonların sahiplerinin ya da yöneticilerinin risklerde artış gördüklerinde
paralarını alıp gitmelerinden kaynaklanıyor.
Sıcak para, ülkede
riskler arttığında hızla ülkeyi terk edebildiği için finansal piyasalarda ve
onun etkisiyle bütün piyasalarda istikrarsızlık ortaya çıkarabilir. Sıcak
paranın bir ülkeyi terk etmesinin nedenleri arasında siyasal risklerde artış,
kurlarda oynaklık ve artışlar (kur riski), ekonomideki risklerde genel artış
gibi nedenler ön planda sayılabilir. Genel olarak sermaye hassastır, yabancı
sermaye ise korkaktır. Bir ülkede siyasal riskler artıyorsa yerli sermaye
yatırım yapma kararlarını erteler, yabancı sermaye ise ülkeyi terk etmeye
yönelir. Kurlarda yerli paranın değer kaybına yol açacak oynaklık ve artışlar
yerli yatırımcının yatırım kararlarını ertelemesine, yabancı yatırımcının ise
gelişini ertelemesine veya parasını alıp gitmesine yol açar. 1 USD = 2 TL iken
Türkiye’deki net yüzde 10 faizden yararlanmak üzere buraya 100 dolar getiren
bir Amerikalı yatırımcıyı düşünelim. Parasını TL’ye çevirdiğinde eline 200 TL
geçecektir. 1 yıl vadeli bir mevduat hesabı sonucunda elindeki anapara ve faiz
toplamı (200 + 20 =) 220 TL olacaktır. Kurun hiç değişmediğini varsayalım. Bu
durumda bu Amerikalı yatırımcı ülkesine dönerken elinde (220 / 2) 110 dolar
olacaktır. Kendi ülkesinde 100 dolarına 2 dolar faiz elde edeceği yerde burada
10 dolar elde etmiş olmaktadır. Şimdi de Amerikalı parasını getirip mevduat
hesabı açtıktan sonra kurun değiştiğini ve 1 USD = 2,25 TL olduğunu düşünelim.
Bu durumda dönem sonunda Amerikalı yatırımcının eline geçen 220 TL anapara ve
faizi toplamının dolar karşılığı (220 / 2,25 =) 98 dolar olacaktır. Bu durumda
Amerikalı yatırımcı kazanç sağlamak bir yana getirdiği 100 doları bile
koruyamamış olmaktadır. Böyle bir durumda kalmamak için bu yatırımcı çok kısa
vadeyle parasını getirmekte, en ufak bir tehlike gördüğünde parasını alıp
ülkeden çıkmaktadır. Bu durumda da ülkenin, ani döviz çıkışları nedeniyle döviz
ihtiyacını karşılamakta sıkıntıya düşmesi gündeme gelmektedir.
Sıcak paranın
bozucu etkilerine karşı iktisatçı James Tobin tarafından bir vergi uygulanması
(Tobin vergisi) önerilmiştir.
Orijinal öneri, parasal arbitrajın vergilendirilmesini esas almış olsa da zaman
içinde kavram kısa sürede ülkeyi terk eden paraları caydırmak için uygulanacak
bir vergi önerisine dönüşmüştür. Tobin vergisi, sıcak paranın yıkıcı etkilerini
törpülemek amacıyla çeşitli ülkelerde uygulanmış, sermaye çıkışlarını
caydırmaktan çok sermaye girişlerini caydırmıştır.
Tobin vergisi
yerine farklı bir uygulamanın yapılabileceğini düşünüyorum. Eğer kur değişim
göstermezse yukarıda verdiğim örnekteki Amerikalı ABD’de enflasyon oranı yüzde
1,5 olduğu için kabaca yüzde 8,5 oranında enflasyondan arındırılmış reel faiz
getirisi elde etmiş olmaktadır. Oysa Türkiye‘de enflasyon yüzde 8 dolayında
olduğu için Tük yatırımcının reel getirisi kabaca yüzde 2 dolayında kalıyor.
Kanımca Tobin vergisi yerine bu iki yatırımcı arasındaki gelir farklarını
azaltmak üzere bir vergi geliştirilebilir. O zaman da faizlerin biraz daha
yükselmesi sağlanarak yerli tasarruf sahibi özendirilebilir ve GSYH’ya oranı
yüzde 20’lerden yüzde 12’lere düşmüş olan para iç tasarrufların artırılmasına
katkıda bulunulabilir. Hiç kuşkusuz bu öneri normal zamanlar için geçerli bir öneridir. Bu tür bir uygulamayı bugünkü koşullarda yürürlüğe koymak sınırlı olarak gelen kaynağın da önünü keser.
Merak edenler için Türkiye ödemeler
dengesinde sıcak para:
Yukarıda yaptığım
döviz girişleri sınıflandırması çerçevesinde Türkiye’nin Ocak – Kasım 2013
dönemindeki ödemeler dengesine bir bakalım.
(1) Yabancılara mal
ve hizmet satışı karşılığında elde edilen dövizler: 197,9 milyar dolar (ihracat
geliri 149,6 milyar dolar, hizmet gelirleri 44,3 milyar dolar ve gelirler 4
milyar dolar.)
(2) Cari
transferler yoluyla gelen dövizler: 989 milyon dolar
(3) Yabancıların
doğrudan yatırım yapmak üzere getirdiği dövizler: 10,4 milyar dolar
(4) Yabancıların
Türkiye’ye finansal yatırım (plasman) amacıyla getirdiği dövizler: 54 milyar
dolar (21,2 milyar doları borç senetleri ve hisse senetleri gibi portföy
yatırımları, 32,8 milyar doları krediler gibi diğer yükümlülükler)
(5) Bunlara nereden
geldiği bilinmeyen net hata ve noksan kalemindeki 4,8 milyar doları da eklemek
gerekir.
Demek ki Ocak –
Kasım 2013 döneminde Türkiye’ye 301 milyar dolar döviz girişi olmuş. Bu
miktarın (4) numaralı başlıkta yer verilen kalemlerden oluşan 54 milyar dolarlık
bölümü sıcak para girişidir. 4,8 milyar dolar tutarındaki net hata ve noksan kaleminin bir bölümünün de sıcak para olması muhtemeldir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202671 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.