Paranoya
Paranoya, mantıksız
kuruntular sonucu ortaya çıkan aşırı endişe ya da korkunun karakterize ettiği
psikolojik bir rahatsızlık türü. Paranoyak kişiler, başkalarının kendileri hakkında
komplolar kurduğu, kendisine veya sahip olduğu şeylere karşı tehlike oluşturduğu
düşüncesine kapılır.
Paranoyanın her
alana olduğu gibi ekonomiye de yansımaları söz konusu. Bunların günümüzde en
bilinenleri aleyhte çalışan lobilerin varlığına olan inançtır. Lobi suçlamalarının
en eskisi enflasyon lobisi suçlamasıdır. 1980’lerde hükümet, enflasyonu
düşüremeyince enflasyonun yüksek kalmasını savunan bir “enflasyon lobisinden”
söz etmeye başlamıştı. Lobinin üyesi olarak kastettikleri kişiler
işadamlarıydı. Oysa bugün artık herkes biliyor ki enflasyondan en fazla şikâyet
edenler işadamları. Dönemin siyasetçilerini enflasyon lobisi suçlaması
aracılığıyla topluma vermek istedikleri mesaj şuydu: “Biz, enflasyonu düşürmek
için elimizden geleni yapıyoruz ama enflasyon lobisi bunu düşürmemek için
direniyor.”
Enflasyon lobisinden
sonra 1980’lerin sonuyla 1990’ların başlarında bu kez “kur lobisi”
çıkarıldı ortaya. Siyasetçiler, bu deyimle ihracatçı işadamlarını işaret
ediyordu. Buna göre işadamları, ihracattan elde ettikleri geliri artırmak için kurların
sürekli yükselmesini istiyorlardı. Bugün de kurların yükselmesini savunan pek
çok kişi var. Hatta siyasetçiler arasında da kurların yükselmesi gerektiği
konusuna destek verenler var. Bunu, bazı kişilerin uygulanmasını istedikleri
ekonomi politikasına yaptıkları bir işaret olarak görmek bir kur lobisinin
varlığından kuşkulanmaktan daha anlamlı bir yaklaşım olur herhalde.
1990’lı yılların başlarında
kur lobisi yaklaşımı yerini bu kez “faiz lobisi” suçlamasına bıraktı. Zamanın
hükümeti faizi düşürmek istiyor ama lobinin buna karşı çıktığını öne sürüyordu.
Faiz lobisinin tuzağına düşmek istemediğini ifade eden hükümet, peş peşe Hazine
iç borçlanma ihalelerini iptal etti ve sonunda kriz çıkardı. Türkiye’nin sahip
olduğu kredi notu BBB’den önce BB’ye sonra da B’ye düştü, faizler ise eskisinin
iki katına çıktı.
Son iki yılda faiz
lobisi suçlaması yeniden hortladı. Sunumu şöyle: “Hükümet faizleri düşürmek
için elinden geleni yapıyor ama bundan rahatsız olanlar bir lobi oluşturarak bunun
gerçekleşmemesi için çalışıyor.” Bu sunum anlaşılmakla birlikte faiz lobisinin
kimlerden oluştuğu konusu tam olarak anlaşılamadı. Sorulan sorular yanıtsız
kaldı. Buna karşılık hemen herkes faiz lobisi deyimiyle bankaların ve yabancı
fonların kastedildiğini düşündü. Oysa biraz derinlemesine bir analiz yapılırsa
faiz artışının bankalara gelirden daha fazla maliyet yüklediğini görmek mümkün
olabilir.
Araştırmayan,
soruşturmayan, analitik düşünme özgürlüğüne erişemeyen ve bunların sonucu
olarak komplo teorileri gibi kolay çözümleri hemen benimseyen toplumlarda paranoyak
düşüncelerin yayılması oldukça kolaydır. “Lobiler aleyhimizde çalışıyor” dediğiniz
anda bu açıklamaya tahmin edemeyeceğiniz kadar çok insan inanır. O noktada işin
en tehlikeli aşamasına geçilmiş olur: Kişisel paranoyalar bir anda toplumsal
paranoyalara dönüşebilir.
Toplumsal
paranoyalar, bu paranoyalara kendisini kaptırmamış olanların bile ya etki
altında kalarak ya da doğruyu söylemekten çekinerek sessiz kalmasına yol
açabilir. Bu düşüncelerin asılsızlığını ortaya koyarak hastalığı tedavi etmesi
beklenen bilim adamları da aynı paranoyalara kapılıp hastalığı besleyecek
açıklamalara girişirlerse işin içinden çıkılamaz. İşte o zaman neyin doğru,
neyin yanlış olduğu, neyin sebep neyin sonuç olduğu birbirine karışır ve karar
alınamaz hale gelinir.
Merkez Bankası,
gecikmiş de olsa sonunda faizi artırdı. Ve o günden bu yana kurlarda düşüş
süreci başladı. Eğer toplum, faiz lobisi paranoyasına kapılmamış ve bu da
Merkez Bankası’nı doğrudan ya da dolaylı olarak etkilememiş olsaydı, faiz
artırma kararı zamanında alınabilir, gereksiz maliyetlere katlanılmamış olurdu.
Geç de olsa alınan faiz artırma kararı bu alandaki toplumsal paranoyanın ne
kadar boş bir şey olduğunu göstermiş oldu. Belki de bir atasözümüzde dile
getirildiği gibi: “Bir musibet bin nasihatten iyidir.”
Deneme konusunda
Geçen Yüzyılın İnsanları10 Haziran 2026Eleştiri Korkusu8 Haziran 2026Kötünün Yükselişi5 Haziran 2026Cesur Yeni Dünya30 Mayıs 202650 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.