Konvertibilite
Konvertibilite, genel olarak bir değerin bir başka değere
dönüştürülebilmesi işlemini ve bu işlemin hangi koşullarla yapılacağını ifade
eder. Konu para olduğunda konvertibilite, bir ülke parasının altına veya diğer
ülke paralarına, adına kur ya da parite denilen bir ölçü çerçevesinde dönüştürülebilmesi
anlamına gelir. Bir başka ifadeyle eğer bir ülkenin parasını o ülkenin
bankalarına götürüp karşılığında yabancı bir ülke parası almak istediğinizde kur
denilen ölçü uygulanarak alabiliyorsanız bu durum bulunduğunuz ülke parasının
konvertibl olduğunu gösterir. Konvertibilite söz konusuysa, kişi elindeki TL’yi
getirip örneğin dolara çevirmek isterse Merkez Bankası bu değişimi geçerli olan
kurdan yapacağını taahhüt eder. Merkez Bankası’nın bu taahhüdü, öteki
bankaların ya da döviz bürolarının da aynı şeyi yapmalarına olanak sağlar.
Konvertibilite budur. Pek çok kişi konvertibilite denildiği zaman TL’nin yabancı
bir ülkede ödeme aracı olarak kabul edilmesinin anlaşılması gerektiğini
düşünür. Bu bir tanınırlık meselesidir. Biz nasıl ki Tayland Bahtı’nı bilmediğimiz
için ödeme aracı olarak kabul etmiyorsak Tayland’a gittiğimizde de TL ile ödeme
yapmak istediğimizde Taylandlı satıcının TL’yi kabul etmemesi normaldir. Konvertibilitede
önemli olan bir ülkenin kendi bastığı parayı kendisinin değişime kabul
etmesidir.
Eğer bir ülkenin parası başka ülkelerin bankaları ya da kişi
ve kurumları tarafından da ödeme aracı olarak kabul ediliyorsa o para sadece
konvertibl değil aynı zamanda rezerv para konumundadır. Dolar ve Euro, hem
konvertibl hem de rezerv paraya örnektir. Kısmen Yen, Pound, İsviçre Frangı da benzer
konumda kabul edilebilir. Bir yabancı Türkiye’de satın aldığı bir malın
bedelini ödemeyi Dolar ya da Euro ile yapmak isterse satıcı bunu kabul
edebilir. Çünkü Dolar da Euro da sadece konvertibl değil aynı zamanda her yerde
geçer akçe yani rezerv para konumundadır. Buna karşılık benzer bir uygulamayı
TL ile İngiltere’de yapsanız bunun kabul edilmesi istisnai bazı haller dışında
mümkün olmaz. Bu durum, TL’nin konvertibl olmadığını değil rezerv para
konumunda bulunmadığını gösterir.
Eğer bir ülke kambiyo kısıtlamaları uyguluyorsa o zaman
parası ya konvertibl değildir ya da uygulanan kambiyo kısıtlamalarının
derecesine göre kısıtlı bir konvertibiliteye sahip demektir. Kağıt paraların
altın karşılığı varken konvertibilite paranın altın aracılığıyla öteki paralara
dönüştürülmesini ifade ederdi. Bu bir anlamda araya bir araç (altın) girdiği
için yarım konvertibiliteydi. Bugün sermaye hareketlerini serbest bırakmış
ekonomilerde artık paralar birbirine, araya başka bir araç girmeden dönüştürülebiliyor.
Buna tam konvertibilite deniyor.
Türkiye’nin, TL’sını konvertibilite aşamasına getirmesi yaklaşık
on yıllık bir süre içinde gerçekleşti. 24 Ocak 1980 tarihinde yürürlüğe konulan
politikalarla önce sabit kur rejimi ve çoklu kur uygulaması terk edilerek
yerine günlük kur ayarlaması rejimi getirildi. O tarihe kadar Merkez Bankası
sabit kur ilan eder ve bunu uzun süre değiştirmez, sıkıntılar ortaya çıkarsa
devalüasyona başvurarak düzeltme yapar, kuru yeniden ilan ederdi. Günlük kur
uygulamasına geçilince Merkez Bankası her gün TL’nin döviz kurlarını ilan
etmeye başladı. Bunun sonucunda TL’nin dış değeri yani döviz kurları her gün
değişmeye başladı. 1983 ve izleyen yıllarda daha ileri düzenlemeler yapıldı, ithalattaki
yasaklamalar kaldırıldı, sermaye hareketlerinin serbestleştirilmesi adımıyla
finansal sistemin liberalleştirilmesinde önemli adımlar atıldı. 1989’da ve 1990
başlarındaki düzenlemelerle sermaye hareketlerinin serbestleştirilmesi son
aşamaya taşındı ve Türkiye’de yerleşik kişilerin uluslararası piyasalardan
borçlanması serbest bırakıldı. Bu adımlardan sonra, Nisan 1990’da IMF,
Türkiye’nin başvurusunu değerlendirerek Türkiye’nin, IMF Anasözleşmesinin 8.
Maddesinin 2,3 ve 4 numaralı bölümlerindeki yükümlülükleri kabul ettiğini ve
dolayısıyla TL’nin konvertibl hale geldiğini duyurdu.
Özetle söylemek gerekirse TL bugün konvertibl paradır ama
rezerv para değildir. Buna karşılık Dolar hem konvertibl hem de rezerv paradır.
O nedenle de bizim Merkez Bankamız döviz rezervi tutmak durumunda olduğu halde
Fed döviz rezervi tutmak durumunda değildir.
Para konusunda
Paradan Para Kaybetme Dönemi 12 Şubat 2024Parayı Kim Yaratıyor? 4 Haziran 2021Ekonomideki İllüzyonlar8 Temmuz 2020Para Basmanın Sonuçları10 Haziran 202051 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.