Yap İşlet Devret ve Hazine Garantisi
Yap – işlet – devret
modeli
1980’lerde Dünya Bankası tarafından geliştirilen yeni bir
projelendirme türü olan yap – işlet – devret modeli bizde de siyasal iktidar
tarafından uygulanmak istendi. Yap – işlet – devret modeli, bir kamu altyapı
yatırımının, finansmanı, özel kesim şirketleri tarafından karşılanarak
yapılması, belirlenen süre ile işletilmesi ve süre sonunda kamu kesimine
devredilmesi modelidir. Modelin önemli özelliklerinden birisi de işletme
süresince üretilen malların ya da verilen hizmetin bir bölümünün kamu kesimi
tarafından satın alınacağının garanti edilmesidir.
Yap işlet devret
modelinde Hazine garantisi
1980’lerin ikinci yarısında Türkiye gündemine giren bu
modelin uygulanmasında bazı Hazine garantileri gerekiyordu. O zamanki mevzuat bu
modele garanti verilmesine uygun değildi. Siyasal iktidarın isteği bu modelin
de Hazine garantisi altına alınması yönündeydi. Hazine ise bu modele soğuk bakıyordu.
Bunun temel nedenlerinden birisi Hazine’nin kurumsal hafızasında bu tür
imtiyazların sonunda bir takım sıkıntılar yaratabileceğinin yer etmiş olmasıydı.
Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde çeşitli yabancı şirketlerle yapılmış
olan imtiyaz sözleşmelerine dayalı yatırımlar bu modelin öncülleridir. İstanbul’da
Tramvay ve Tünel işletmelerine ilişkin sözleşmeler, Haydarpaşa Liman İdaresi
sözleşmeleri yabancılara verilmiş bu tür üretim imtiyazları arasında en önde
gelen örneklerdir. Bu imtiyazlar, sonunda büyük sorunlar yaratmıştır.
Bu aşamada bir noktaya dikkat çekmek istiyorum: İngilizcede
financial innovation denilen bu tür finansal buluşların neredeyse tamamı Osmanlı’nın
son 200 yıllık döneminde denenmiş ve sonuç Düyun-u Umumiye’ye gidiş olmuştur (Düyun-u
Umumiye konusunu merak edenler şu yazıma bakabilirler: http://www.mahfiegilmez.com/2012/10/duyun-u-umumiye.html)
Geçtiğimiz hafta sonunda “Hazine Müsteşarlığı Tarafından
Gerçekleştirilecek Borç Üstlenimi Hakkında Yönetmelik” Resmi Gazetede yayınlanarak
yürürlüğe girdi. Buna göre yap – işlet – devret modeli ile yapılacak
yatırımlarda en az 1 milyar TL (Sağlık ve Milli Eğitim Bakanlıklarına ait
projeler için 500 milyon TL) tutarındaki projeler için sağlanan dış kredilere
Hazine garantisi verilmesi kararlaştırıldı. Hazine garantisi verilen projeyle
ilgili sorunlar çıkması halinde alınan kredinin geri ödenmesinden Hazine
sorumlu olacak.
Hazine garantisi, uzun yıllar yalnızca kamu kurumları için
uygulandı. Örneğin bir KİT veya bir Devlet Üniversitesi ya da bir belediye bir
projeyi gerçekleştirmek için dış finansmana ihtiyaç duyarsa burada Hazine
garantisi devreye girerdi. Bu garantinin arkasındaki mantık çok açıktır: Hazine,
bu sayılan kurumlarla bir finansman ilişkisi içindedir. KİT’in sermayesinin
yarısından fazlası Hazine’ye aittir ve kârları Hazine’ye devredilir. Devlet
Üniversitelerinin öz gelirleri giderlerine yetmediği için Hazine katkıları söz
konusudur. Belediyeler ise Hazine’nin tahsil ettiği vergilerden pay alırlar (emlak
vergileri belediyelere devredilmiştir.) Burada borçların geri ödenmesinde
Hazine garantisinin devreye girmesi halinde Hazine’nin elinde bu borçlara
karşılık, yapacağı ödeme ve aktarımları, ödenecek borçlara mahsup etmek gibi
bir imkan vardır.
Yeni düzenleme ne
getiriyor?
4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi
Hakkında Kanun’un 8 ve 16’ncı maddelerindeki yetkiye dayanılarak çıkarılan bu
yeni yönetmelik, yap-işlet-devret, yap-işlet ve işletme hakkı kiralanması modellerinin
garanti sistemini temelinden değiştirmiş bulunuyor.
Bugüne kadar bu modellerde Hazine garantisi “satın alma
garantisi” biçiminde işliyordu. Bunu bir örnekle açıklayalım. Diyelim ki 5
milyar TL tutarında bir elektrik üretim tesisini özel bir şirket, yap – işlet –
devret modeliyle yapacak ve 20 yıl süreyle işlettikten sonra bedelsiz olarak
kamu kesimine devredecek. Bu şirketin, yapacağı bu tesisin üreteceği elektriği
20 yıl süresince satarak toplamda 10 milyar TL elde etmesinin beklendiğini
varsayalım. Bu hesaplar hep belirli miktarda üretim yapılacağı ve üretilen
elektriğin satılabileceği düşüncesine dayanır. Eğer belirli dönemlerde çeşitli
nedenlere elektrik üretimi gerçekleşmez veya yeterli satış yapılamaz ve
dolayısıyla tahmin edilen gelir elde edilemezse ne olacak? Borç nasıl geri
ödenecek? Özel şirketin bu tesisi yapmak için gereken 5 milyar TL’yi bulmak amacıyla
yabancı bankalarla görüşürken alacağı kredinin geri ödenmesinde bu tür
aksamalar olması olasılığını ortadan kaldırması için devreye Hazine garantisi
girmektedir. Hazine, bu gibi hallerde üretilen ama satılamayan bedeli satın
almak veya üretilemezse de bedeli ödemek için garanti verir.
Yeni yönetmelik bu garantiye ek bir başka garanti veriyor
şimdi. Aynı örnekteki tesisi yapmak için dış finansman arayışına giren özel
kesim şirketine Hazine, en baştan garantiyi sunuyor. Yani bu şirket 5 milyar TL
tutarındaki yatırımının tamamını dış finansman yoluyla yabancı bankalardan sağlayacaksa,
Hazine bu borcun geri ödenememesi halinde garantörü olacak. Bu aksaklık tesisin
üretime geçmesinden önce çıkmış olsa da fark etmiyor. Yani diyelim ki özel kesim
şirketi 5 milyar TL tutarındaki krediyi aldı ve inşaata başladı. İnşaatı bitiremeden
bir nedenle battı. Ortada ne üretim var ne satış. Ama Hazine garantisi var ve
Hazine alınan bu krediyi ödemekten sorumlu.
Eskiden yap – işlet – devret modelinde Hazine’nin yatırım
garantisi vardı, şimdi buna geri ödeme garantisi de (borç üstlenmesi adı
altında) eklenmiş oldu. Yani eskinin yap – işlet - devret modeli dönüp dolaşıp yap
– işlet - devlet modeli oldu.
Hazine’de çalıştığım yıllarda işin bu noktaya eninde sonunda
varacağını, üretim ve satın alma garantisinin finansman sağlayıcılara yetmeyeceğini
biliyordum. Bir ekonomide riskler artınca o ekonomide Hazine garantilerinin
sınırları genişler. Bu yeni yönetmelik, özel kesim dış borçlarının tümüyle Hazine
garantisi altına alınmasının ilk adımıdır. Yakında özel kesime borç veren
yabancılar bu model dışında da Hazine garantisi sormaya başlarlar.
Bunlara ek olarak belirtmem gerekir ki bu yönetmelikle
getirilen borç üstlenim meselesinin bu yönetmeliğin yürürlük tarihinden önce tamamlanmış
bulunan ihalelere uygulanmaması ya da ihalelerin bu koşul da göz önünde tutularak
yenilenmesi gerekir. Çünkü söz konusu ihaleler böyle bir garanti öngörülerek
yapılmamıştır ve Hazinenin vereceği bu garanti işin fiyatını değiştirecek
türden bir garantidir.
Ek: Hazine garantilerinin çeşitleri
Bu noktada Hazine garantilerinin günümüzdeki kapsamını
belirlemek açısından tanımlara bir göz atalım.
(1) Hazine Geri Ödeme Garantisi: KİT’ler, sermayesinin yüzde ellisinden fazlası kamuya ait olan
kuruluşlar, fonlar, kamu bankaları, yatırım ve kalkınma bankaları, büyükşehir
belediyeleri, belediyeler ve bunlara bağlı kuruluşlar ile diğer yerel yönetim
kuruluşları lehine bu kuruluşların dış finansman kaynağından sağladıkları dış
borçların geri ödenmesi konusunda verilen garantilerdir.
(2) Hazine Karşı Garantisi: Herhangi bir dış finansman kaynağının öngördüğü garanti programları
çerçevesinde (1)’de sayılan kuruluşların borçlu sıfatıyla uluslararası
piyasalardan temin edecekleri finansman imkânları için bir dış finansman
kaynağı tarafından verilen garantiye karşı verilen garantilerdir. Yap-işlet
devret, yap-işlet ve işletme hakkı devri ile benzeri finansman modelleri
kapsamında gerçekleştirilecek projelerle ilgili olarak da mevzuatta öngörülen
Hazine garantileri ile sınırlı olmak ve şartları Hazine tarafından müzakere
edilmek üzere, bir dış finansman kaynağı tarafından verilen garantiye karşı
verilen garanti verilmektedir.
(3) Hazine Ülke Garantisi: Yabancı ülkelerin herhangi bir dış finansman kaynağından sağlayacakları
finansmanın geri ödenmesi hususunda verilen garantilerdir.
(4) Hazine Yatırım Garantisi: Yap-işlet-devret, yap-işlet ve
işletme hakkı devri ve benzeri finansman modelleri kapsamında ilgili mevzuat
hükümlerine dayanan ve bunlarla sınırlı olmak üzere verilen garantilerdir.
Not: Yukarıda ele aldığım yönetmelik yeni çıkmış olmakla birlikte yap - işlet - devret modelinde bu tür bir garantinin verilmesi çok önceden düşünülmüş ve 2014 Yılı Bütçe Kanunu'nun 12. maddesine bu yolda bir fıkra konulmuş bulunuyor. Maddenin (1) ve (2) numaralı fıkraları eski bütçe kanunlarında da yer aldığı halde bu konuyu kapsayan (3) numaralı fıkrası ilk kez 2014 Bütçe Kanunu'nda yer almış. Söz konusu maddeye aşağıda yer veriyorum:
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Çeşitli Hükümler
Hazine garantili imkân ve dış borcun ikraz limiti ile borç üstlenim taahhüt limiti ve borçlanmaya ilişkin işlemler
MADDE 12 ‒ (1) 2014 yılında, 28/3/2002 tarihli ve 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanuna göre sağlanacak; garantili imkân ve dış borcun ikraz limiti 3 milyar ABD
Dolarını aşamaz.
(2) 1 inci
maddenin birinci fıkrasının (a) bendi ile belirlenen başlangıç ödeneklerinin yüzde 1’ine kadar ikrazen özel tertip Devlet iç borçlanma senedi ihraç edilebilir.
(3) 2014 yılında 4749 sayılı Kanunun 8/A maddesi çerçevesinde Hazine Müsteşarlığınca sağlanacak borç üstlenim taahhüdü 3 milyar ABD Dolarını aşamaz.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202667 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.