Ekonomi Siyasetten Soyutlanabilir mi?
Önce siyaset deyimiyle neyi kastettiğime açıklık getirmem ve
ideolojiyle farkını ortaya koymam gerekiyor. Aksi takdirde siyaset ile
ideolojiyi birbirine karıştırmaktan kurtulamayız.
Siyaset, devlet işlerini düzenleme ve yürütme sanatıyla
ilgili görüş ve anlayışlara verilen ad. Siyaset kelimesi Arapçadaki at bakıcısı
(seyis) kelimesinden, batı dillerinde kullanıldığı biçimi olan politika
kelimesi ise Yunanca kent veya devlet anlamına gelen polis sözcüğünden
türetilmiş bulunuyor.
İdeoloji, siyasal ya da toplumsal bir doktrin oluşturan, bir
hükümetin, bir siyasal partinin ya da bir toplumsal sınıfın davranışlarına yön
veren siyasal, hukuksal, ekonomik, felsefi, ahlaki ve estetik düşünceler bütünü
olarak tanımlanıyor. Kapitalizm veya sosyalizm dediğimizde ideolojiyi
kastediyoruz.
Günlük kullanım anlamındaki siyaset genellikle belirli bir
ideolojinin devlet yönetimine yansımış halidir. Ne var ki bunun her yönüyle mutlaka
o ideolojinin öngördüğü biçimde olması gerekmiyor. Kapitalizmi model olarak
benimseyen bir toplumda günlük siyasette alınan bazı kararların sosyalist unsurlar
içermesi mümkündür. Kapitalist modelle yönetilen İngiltere ve Fransa’da İkinci
dünya savaşından sonra yaşanan kamulaştırmalar bunun tipik örneğidir. Günümüzde
sosyalist ideolojiyi benimsemiş olan Çin’de fiyatların oluşumunun
piyasada gerçekleşmesi bir başka örnektir.
Bu aşamada başlıktaki sorumuza bir daha dönüp bakarsak
soruyu ikiye ayırarak yeniden sormamız gerekir: Ekonomi ideolojiden
soyutlanabilir mi? Ekonomi günlük siyasetten soyutlanabilir mi?
Ekonomi bilimi ilk kez Adam Smith’in yazdıklarıyla ortaya
çıktığında ahlak felsefesinin bir parçası olarak kabul ediliyordu. Keynes’in klasik
iktisatçılar diye sınıflandırdığı iktisatçılar (başlıcaları Adam Smith, Robert
Malthus, David Ricardo, John Stuart Mill) döneminde ekonomi bilimi siyaset
biliminin bir parçası olarak kabul edilir olmuştu. O dönemde bu bilime ekonomi
denmiyor siyasal ekonomi (political economy) deniyordu. Zaman içinde ekonomi,
siyasetten soyutlanma yönünde önemli adımlar atarak isim değiştirdi ve daha
bilimsel bir isim olan economics adını aldı. Siyasetten soyutlanmaya başlamıştı
ama bu, ideolojiden soyutlanmakla eş anlama gelmiyor. Günümüzde economics,
kapitalist ekonomi sisteminin benimsendiği ülkelerin iktisatçıları tarafından
kullanılan bir adlandırma. Marksist iktisatçılar hala yaygın olarak siyasal
ekonomi (political economy) adlandırmasını kullanıyorlar. İşin özü şu, ekonomi,
hangi sistem içinde ele alınıyorsa o sistemin ideolojisine göre biçimleniyor.
Bu çerçeveden bakarsak kapitalizmin ayrı bir ekonomisi var, sosyalizmin ayrı.
Buradan şu sonucu çıkarıyorum: Ekonomi, ideolojiden soyutlanamaz. Ne kadar
matematiksel modellemelere geçse ne kadar objektif olsa da içinde çalıştığı
sistemin ideolojisinden soyutlanamaz. Kapitalist ekonomi ayrıdır, sosyalist
ekonomi ayrıdır. İkisi arasındaki temel ayrım da üretim mallarının mülkiyetinin
kime ait olacağı meselesinden kaynaklanır. Kapitalizmde üretim araçlarının
mülkiyeti özel kesimdedir, sosyalizmde ise kamu kesiminde. Bu ikisinin tam
ortasında yani üretim araçlarının mülkiyetinin her iki kesim arasında paylaşıldığı
yerde ise karma ekonomi denilen sistem bulunur. Aslında dünyadaki bütün
ekonomiler karma ekonomi sistemine sahiptir ama üretim araçlarının mülkiyeti
açısından kimileri kapitalizme çok daha yakınken kimileri de sosyalizme
yakındır. Bu yapı, ekonominin içinde bulunduğu sisteme yani ideolojiye göre
biçimlenmesine ve dolayısıyla o ideolojiden etkilenmesine yol açar. Yani
ekonomi, ideolojiden soyutlanamaz.
Ekonomi, ideolojiden soyutlanamaz
ama acaba siyasetten soyutlanabilir mi? Ekonominin siyasetten soyutlanması
yolunda atılmış pek çok adım var. Bunların en başında birçok ülkede merkez
bankalarına tanınan bağımsızlık geliyor. Merkez bankalarının bağımsızlığı demek
ekonomi politikasının en temel araçlarından olan para politikasının (yani faiz
politikası, açık piyasa işlemleri, zorunlu karşılıklar) siyaset dışında
yönetilmesi demektir. Merkez bankalarına bağımsızlık verme düşüncesinin doğuş
nedeni; devleti yönetenlerin başı sıkıştığında diledikleri kadar para basarak
işleri içinden çıkılmaz hale getirmesini önleme düşüncesidir. Benzer biçimde
doğal tekellerin yönetiminin bağımsız kuruluşlara devredilmesi, bütçeyi
disipline etmek için mali kural konulması da aynı mantıktan yola çıkıyor. Belki
bunlardan daha ileri bir adım anayasal ekonomi ya da kurallara bağlanmış
ekonomi yaklaşımıdır. Bütün bu adımlar ekonomiyi, günlük siyasetten soyutlama
çabasının parçalarıdır. Bunlardan bir sonuç alınmış mıdır sorusuna verilecek
yanıt “kısmen” şeklindedir. Gelişmiş batılı ülkelerde bunlardan sonuç alınmış
görünüyor. Örneğin bu ülkelerde siyasal iktidar merkez bankasının belirleyeceği
faize ya da enflasyonla mücadele politikasına karışmıyor. Bu yönde bir mesaj
bile vermiyor. Bağımsız kurullara yapılan atamalar gerçekten de liyâkat esası
gözetilerek yapılıyor.
Kapitalist dünyadaki gelişme; para
politikası uygulamasının, doğal tekellere (enerji, tütün gibi alanlar) ilişkin
fiyatların belirlenmesinin, bankacılık kesiminin denetim ve düzenlenmesinin
siyasetten soyutlanması yönünde gidiyor. Bunun yolu olarak da bu görevleri
yapan kurumların siyasetten bağımsız ya da özerk olarak oluşturulması
sağlanıyor.
Bizdeki kuralların, içinde
yaşadığımız gelişmiş kapitalist ülke kurallarından görünüşte pek farkı yok.
Merkez Bankasının bağımsızlığı yasal teminat altında görünüyor. Bankacılık veya
doğal tekeller konusunda düzenleme ve denetleme yapan kurumların mevzuatı
gelişmiş ülkelerdekinden farklı görünmüyor. Ne var ki siyasal iktidar, merkez
bankasının faiz artırımına, indirimine ya da bu konuda hareketsiz kalmasına
sürekli tepki veriyor, süreleri dolmadan bağımsız kurulların yönetimlerini değiştiriyor.
Merkez Bankası’nın bağımsızlığına ilişkin yasayı çıkaran da bağımsızlığa
katlanamayan da aynı hükümet. Bütün bunlar günlük siyasetin ekonomiye karışımını
kanıtlayan göstergeler.
Bizdeki en ciddi sorun yasaya yazdığımız şeyleri inanarak değil mecbur kaldığımız için yazmış olmamızdan kaynaklanıyor. Öyle olunca da uygulamada onlar yasada yazıldığı şekliyle kalıyor. Eğer bir zamanlar tartışılıp da son anda vazgeçilen mali kural yaşama geçirilmiş olsaydı aynı durumla karşılaşacaktık muhtemelen.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202652 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.