Enflasyon ile Faiz İlişkisi
Enflasyon ve
çeşitleri
Fiyatlar genel düzeyinin sürekli artış halinde olmasına
enflasyon diyoruz. İki önemli unsur var bu tanımda: Fiyatlar genel düzeyi ve süreklilik.
Demek ki tanıma göre ilk olarak birkaç mal veya hizmetin fiyatının artması
enflasyon olarak kabul edilmiyor. Enflasyondan söz edebilmek için mal ve
hizmetlerden oluşan bir sepetin fiyatının artması gerekiyor. İkinci olarak da
bu sepetin fiyatının sürekli artış içinde olması gerekiyor. Sepeti oluşturan
mal ve hizmetlerin fiyatı bir kez artmışsa buna enflasyon değil fiyat artışı
diyoruz.
Enflasyon niçin ortaya çıkar? Bu soruya verilen yanıtları
iki grupta toplamak mümkün: (1) Talep, arzdan fazlaysa enflasyon oluşur. Yani
mal ve hizmetlere yönelik tüketim talebi bu mal ve hizmetlerin üretilip
arzedilen miktarından fazlaysa o zaman enflasyon olur. Buna talep enflasyonu
diyoruz. (2) Üretimi gerçekleştirmek için kullanılan üretim faktörlerine
yapılan ödemelerin (emek, kira, faiz, kar payı) veya üretimde kullanılan
girdilere yapılan ödemelerin (örneğin enerji giderleri, hammadde giderleri vb)
miktarı artarsa bu artışlar fiyatlara yansır ve enflasyon oluşur. Buna da arz
enflasyonu ya da maliyet enflasyonu diyoruz.
Eski bir tartışmadır: Yüksek enflasyon mu faizin
yükselmesine yol açar yoksa yüksek faiz mi enflasyonu yükseltir? İki tarafı da
savunanlar var. İktisatçı olmayanların çoğu yüksek faizin enflasyonu
yükselttiği görüşüne daha çok eğilim gösterirler.
Enflasyonla faiz arasındaki ilişkiyi tam olarak yerli yerine
oturtabilmek için her şeyden önce hangi tür enflasyonla karşı karşıya
olduğumuzu anlamamız gerekir.
Monetarist iktisatçılar, Friedman’ın ünlü “enflasyon her
zaman ve her yerde parasal bir olgudur” sözünden yola çıkarak enflasyonu para
arzındaki artışın yarattığını öne sürerler. Para arzının artması demek talebin
de artması demektir. Talep artarsa fiyatlar yükselir ve enflasyon oluşur.
Arz yönlü iktisatçılar, enflasyonun daha çok yüksek
vergiler, sıkılaştırılmış denetimler gibi etkiler sonucunda yükselen maliyetler
nedeniyle maliyet enflasyonu kökenli olduğunu öne sürerler.
Oysa enflasyon her iki etkiden de izler taşır. Yani bir
ülkedeki enflasyon hem talep hem de maliyet kökenli unsurlar taşıyabilir.
Talep enflasyonu söz
konusuysa
Eğer talep enflasyonuyla karşı karşıyaysak yani arzdan fazla
talep varsa ya da üretilen mal ve hizmet miktarından daha fazlası talep
ediliyorsa fiyatlar yükselecek ve enflasyona neden olacak demektir. Bunu
önlemenin yolu faizleri artırarak talebi düşürmek ve insanları tüketim yerine
tasarrufa yönlendirmektir.
Talep enflasyonu söz konusuysa şekilde görüldüğü gibi faiz
ile enflasyon arasında ters yönlü bir ilişki vardır. Faiz düşerse enflasyon
artar yani enflasyon artarsa düşürmek için faizi artırmak gerekir.
Maliyet enflasyonu
söz konusuysa
Eğer maliyet enflasyonuyla karşı karşıyaysak yani üretim
unsurları ve girdilerinin fiyatları talep dışı nedenlerle artıyorsa (örneğin
ücretler sendika baskılarıyla yükseliyor ya da enerji maliyetleri petrol ve
doğalgaz fiyatlarının uluslar arası alanda artması nedeniyle yükseliyor ve
bunlar da enflasyona neden oluyorsa) o zaman faizi arttırdığımızda enflasyon
da artar. Çünkü faiz de bir maliyet unsudur (finansman maliyeti) ve buradaki
artış enflasyonun daha da artmasına yol açabilir.
Aşağıdaki şekilde bunu gösteriyorum (FmED: Faiz maliyet
Enflasyonu Doğrusu.)
Maliyet enflasyonu söz konusuysa şekilde görüldüğü gibi faiz ile enflasyon arasında doğru yönlü bir ilişki vardır. Faiz artarsa enflasyon artar ya da bir başka ifadeyle enflasyon artarsa düşürmek için faizi düşürmek gerekebilir.
Hem talep hem de maliyet enflasyonu varsa
Eğer ekonomide talep enflasyonu söz konusuysa işimiz nispeten kolay demektir. O zaman faizleri artırmak suretiyle tüketimi yani talebi düşürme yoluna gideriz ve bu yolla da enflasyonu frenleyebiliriz.
Eğer ekonomide sadece maliyet enflasyonu söz konusuysa işimiz yine kolay demektir. Faizlerde indirime giderek maliyetler üzerinde oluşan baskıyı biraz hafifletir ve enflasyonda düşüş sağlayabiliriz. Kuşkusuz bu hamlenin sonuç verebilmesi için diğer üretim girdilerinin fiyatlarındaki artışta bir durulma sağlanmış olması gerekir.
Asıl sorun şudur: Hem talep enflasyonu hem de maliyet enflasyonu bir arada yaşanıyorsa ne yapmak gerekir?
Burada yapılması gereken şey enflasyonun ne kadarının talep ne kadarının maliyet kaynaklı olduğunu ayırt ederek işe başlamaktır. Eğer etkiler yarı yarıya ise o zaman faiz aracını kullanmak fazla işe yaramayacak demektir. Böyle bir durumda faizi artırarak talep enflasyonu düşürmenin getirisi muhtemelen maliyet enflasyonunu artırarak ortaya çıkacak kayıpla giderilmiş olacak ve faiz boşuna yükseltilmiş olacaktır. Ya da tersine maliyet enflasyonunu düşürmek için yapılan faiz indirimi talep enflasyonunu azdıracağı için etkiler birbirini nötralize edecek sonuçta faiz düşerken enflasyon aynı düzeyde kalmaya devam edecektir.
Aşağıdaki şekilde talep ve maliyet enflasyonunun bir arada yaşandığı bir ekonomideki enflasyon ve faiz dengesini gösteriyorum.
Talep ve maliyet enflasyonunun birlikte yaşandığı bir
ekonomideki durumun başlangıçta yüzde 6 faiz oranı ve yüzde 5 enflasyon oranını
temsil eden A noktasında olduğunu varsayalım. Diyelim ki ekonomi yönetimi faizi
artırarak enflasyonu düşürmeye karar vermiş ve faizi yüzde 8’e çıkarmış olsun.
Bu durumda talep yönlü enflasyonda yüzde 5’ten yüzde 4’e gerileme olurken
maliyet yönlü enflasyonda yüzde 5’ten yüzde 6’ya yükselme olacak ve her
ikisinin karmasından oluşan toplam enflasyon oranı değişmeden kalacaktır. Faiz
artırımı, enflasyonu düşürücü yönde bir etki yapmayacak, ekonomi daha yüksek
bir faiz oranında aynı enflasyon oranı üzerinde yeni bir denge noktasına
ulaşmış olacaktır (B noktası.)
Eğer ekonomide yukarıda değindiğim gibi maliyet ve talep
enflasyonu birbirine yakın ağırlıkta ise bu durumda faiz politikası işlevsiz
kalacak yani bir işe yaramayacak demektir.
Faiz politikasını enflasyona karşı kullanırken ekonomideki
talep ve maliyet enflasyonlarını ve bunların dengedeki ağırlıklarını iyi
belirlemek gerekir. Aksi takdirde beklenmedik sonuçlar karşımıza çıkabilir.
Not: Şekiller
eşliğinde yapılan bu analiz bana aittir. Alıntılanması halinde kaynak
gösterilerek kullanılması gerekmektedir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 2026128 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.