İrrasyonel Beklentiler Teorisi
Rasyonel
beklentiler teorisi
Rasyonel sözcüğü, akla dayalı, ölçülü ve hesaplı anlamına geliyor. İrrasyonel
sözcüğü ise bunun karşıtı bir anlam taşıyor: Akla dayalı olmayan, ölçüsüz,
hesapsız.
Rasyonel beklentiler teorisi, bu teoriyi
geliştiren iktisatçılardan ikisine (Lucas, 1995 ve Sargent, 2011) Nobel Ekonomi
ödülü kazandırmış bir ekonomi teorisi. Teoriye göre bütün veriler açıklandığı
için piyasadaki karar alıcılar, en az ekonomiyi yönetenler kadar, olaylar ve
gelişmeler hakkında bilgi sahibi olur. Bu durumda piyasadaki karar alıcılar,
ekonomi yönetiminin alacağı önlemlerin etkilerini önceden tahmin eder ve ona
göre davranırlar. Hükümetin ekonomiyi büyütmek için tüketimi arttırma kararında
olduğunu, merkez bankasının da bu karar paralelinde para arzını ekonomik büyüme
oranından fazla arttırdığını düşünelim. Piyasadaki karar alıcılar bu yaklaşımın
enflasyon yaratacağı beklentisine girerler ve ürünlerinin satış fiyatlarını
yükseltirler. Sonuçta enflasyon ortaya çıkar. Beklenti ne yönde ise gerçekleşme
de o yönde olur.
Diyelim ki siyasal iktidar yüksek
enflasyon sıkıntısını çözmek amacıyla mali disiplini sağlamaya yönelmiş ve merkez
bankasına para politikası uygulamasında bağımsızlık veren yasal düzenlemeyi
hayata geçirmiş olsun. Merkez bankası da enflasyon hedefine ulaşmak için para
politikası araçlarını bağımsız olarak kullanmaya başlamış olsun. Bu durumda rasyonel
beklentiler teorisine göre, beklentiler, enflasyonun düşmesi yolunda gelişecek demektir.
Ekonomide yatırım, üretim, satın almalar, ücret pazarlıkları ya da fiyatlamalar
için karar verme durumunda olanlar, enflasyonun düşeceği beklentisine göre
davranacaklar ve bu davranışlar enflasyonun düşmesine yol açacaktır.
Türkiye, 2001 krizi sonrasında burada
anlattıklarıma benzer gelişmeler yaşadı. Bir yandan Merkez Bankası’na para
politikası uygulamasında bağımsızlık tanınırken bir yandan da bütçe disiplini
sağlandı ve beklentilerin kökten değişmesi gerçekleştirildi. Sonuç olarak
enflasyon düşmeye başladı ve faizler de peşi sıra inişe geçti.
İrrasyonel
beklentiler teorisi[i]
Diyelim ki günün birinde çeşitli
nedenlerle risklerde artış başlamış ve bunun kurlara yansımasının da etkisiyle enflasyon
yeniden yükselişe geçmiş, bu durum devam ederken siyasal iktidar, kendi
getirdiği yasal düzenlemeye karşın merkez bankasına baskı yaparak faizi yarı
yarıya düşürmesini istemiş olsun. Piyasalar bu talebi irrasyonel bir davranış
olarak kabul eder. Eğer merkez bankası siyasal baskıya boyun eğerek faizi yarı
yarıya indirirse piyasa bunu irrasyonel davranışların rasyonel davranışların
yerini alacağı biçiminde algılar. Bu durumda enflasyonun artacağı beklentisi
yaygınlaşır ve karar alıcıların alacakları kararlar bu yönde değişirse
enflasyon da yükselir.
Yukarıda anlatmaya çalıştığım olay
mesela ABD’de olsa siyasal iktidar Fed’in faizi nasıl yönlendireceğine
karışmaz. Fed’in yasasındaki ifade “hükümet içinde bağımsızlık” şeklinde
bizdeki kadar açık olmayan bir ifade olduğu halde böyle bir karışım olmaz. Çünkü
bu tür bir karışım toplumda ciddi tepki görür, toplum Fed’e sahip çıkar. Bu
saptama Almanya, İngiltere, Fransa gibi ülkeler için de geçerlidir.[ii]
Aynı durumun Türkiye’de geçerli
olmadığını biliyoruz. Yani hükümet, merkez bankasına baskı yoluyla karışarak
beklentinin tam tersini yapmasına neden olabiliyor. Bunu geçmişte birçok kez
yaşadık. Geçtiğimiz birkaç ay bunu bir kez daha hatırlattı bize. Bu tür
irrasyonel yaklaşımlar arttıkça beklentiler de uygulamanın irrasyonel biçimde olacağı
yönünde gelişiyor. Bu durumda rasyonel beklentilerin yerini irrasyonel
beklentiler alıyor. Bir başka ifadeyle irrasyonel yaklaşımlar öyle
yaygınlaşıyor ki piyasalar siyasal iktidardan gelecek kararın irrasyonel bir
karar olduğunu tahmin edebiliyorlar. Bu durumda alınacak kararın tersi yönünde
gerçekleşmeler olabiliyor. Örneğin merkez bankası faizi indirse bile bankalar bu
kararın enflasyonu indirmek bir yana riskleri ve dolayısıyla enflasyonu
arttıracağını tahmin ettikleri için faizlerini indirmiyorlar.
Normal koşullarda bu tür bir irrasyonel
yaklaşım şok etkisi yaratır ve piyasalarda bozulmalara yol açar. Ne var ki bu
yaklaşım yalnızca bu alanda değil birçok alanda tekrarlanan bir rutin halini
almış yani irrasyonel yaklaşımlar beklenir duruma gelmişse şok etkisi fazla
büyük olmuyor, piyasalarda bir dalgalanma olsa da bu etki uzun sürmüyor. Bir
anlamda insanlar ve piyasalar sürekli irrasyonel yaklaşımlar olacağını
bekledikleri için irrasyonelliği rasyonalize etmiş oluyorlar. Bunu irrasyonel
beklentiler teorisi olarak adlandırıyorum.
Buradaki kritik nokta yabancı kaynakları
yönlendirenlerin bu tür bir irrasyonelliği rasyonelleştirmiş olup
olmamalarıdır. Eğer rasyonelleştirmemişlerse risk artışı beklenenden daha büyük
olabilir.
[i] İrrasyonel beklentiler teorisi bana aittir. Bu deyimi ve hangi anlamda
kullandığımı ilk kez 1996 yılında “Türkiye İçin Bir Ekonomik İstikrar Programı
Önerisi” adı altında yazdığım ve zamanın hükümetine sunduğum raporda konu
etmiştim
[ii] Bu da bize gösterir ki merkez bankası bağımsızlığı yasaya yazılmakla değil,
merkez bankasına toplumun sahip çıkmasıyla olur. Toplumun sahip çıkmadığı bir
şey yasayla yaşatılamıyor (demokrasi, ifade özgürlüğü, yargı bağımsızlığı da
böyledir.)
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202643 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.