Yirminci Yüzyılın Analitik Birikimini Anlamak
Yirminci yüzyıl, büyük bir birikimin değerlendirildiği bir
yüzyıldı. Yalnızca buluşlar, keşifler ve icatlar alanındaki büyük patlamayla
kalmadı aynı zamanda sosyal bilimlerin de en üst düzeye yükseldiği bir yüzyıl
oldu. Yirminci yüzyıla katkısı olan birçok düşünür, fen bilimcisi, sosyal
bilimci, asker ve siyasetçi var. Ama bunların içinde üçünün yeri gerçekten çok
başka: Charles Darwin, Karl Marks ve Sigmund Freud.
Darwin’in yazdıkları o zamana kadar bilinmeyen ya da
üzerinde tartışılmayan şeyler değildi. Ama en kapsamlı ve ayrıntılı biçimde o
formüle ettiği için bu alternatif yaklaşıma adını verme onuru ona layık
görüldü. İnsanın en bilinen felsefi tartışması nereden geldiği ve nasıl geldiği
sorusudur. Yani varlık sorunu (ontoloji.) Bunun iki yanıtı var: Yaratılış yani
dinsel inanç ve evrim. Darwin, evrimi formüle etti. Evrim de iki farklı yönden
ele alınabiliyor: Biyolojik evrim ve sosyal evrim. Bizi bu aşamada asıl olarak
sosyal evrim yani ilkel insanın nasıl olup da bugünkü modern insan aşamasına
geldiği konusu ilgilendiriyor. Bu konuda yazılmış en iyi kitaplardan birisi
Alaeddin Şenel’in “İlkel Topluluktan Uygar Topluma” adlı kitabı. Darwin’i kendi
yazdıklarından okumak isteyenlere “Türlerin Kökeni” kitabını okumalarını
öneririm. Biraz ağır da olsa insana analitik düşünmenin yollarını gösteriyor.
Marks, değeri neyin yarattığı sorusuyla yola çıkıp bütün bir
sosyal bilimler alanıyla ilgili yeni ve farklı düşünceler üretti. Felsefi
düşünceyi alt üst eden görüşler öne sürdü. Emeğin tek yaratıcı olduğunu,
ötekilerin hepsinin emekten türediğini anlattı. Marks’a göre emek dışındaki
bütün üretim faktörleri ya emeğin kristalize olmuş halidir ya da emeğin
sömürülmesi sonucu ortaya çıkar. Kapitalizm bir sınıflar kavgası sistemidir. O
nedenle emeğin sahiplerinin yani işçilerin örgütlenmesi ve bu sömürüye son
vermesi gerekir. Marks’a göre bu sömürü ancak sınıfsız toplum aşaması olan
komünizme ulaşıldığında ortadan kalkacaktır. Marks’ın en önemli eseri
“Kapital”dir. Türkçeye de çevrilmiş olan bu eseri, bütün ağırlığına karşın,
sosyal bilimlerle ilgilenen ve analitik düşüncenin nasıl aşama aşama
geliştiğini görmek isteyenlerin mutlaka okuması gerektiğini düşünüyorum.
Freud, psikolojiye farklı bir bakış açısı getirdi. İnsanın
yaşamını, düşüncelerini, ruhsal yapısını etkileyen unsurları analiz etti. Tabu
olarak kabul edilen seksin insanın düşünce yapısını, davranışlarını etkileyen
en önemli dürtü olduğunu ortaya koydu. O zamana kadar metafizik anlamlar
yüklenen rüyaların aslında bastırılmış düşüncelerin uykuda serbest kalmasının
sonuçları olduğunu ortaya koydu. Hastalarına yeni bir yöntem olan psikanalizi
uyguladı. Ruhsal travmaların psikanalizle çözümlenmesiyle hastalıkların
çoğunun tedavi edilebileceğini gösterdi. Freud ile ilgili yazılmış el
kitaplarının en iyilerinden birisi Ruth Snowden’in “Freud the Key Ideas” adlı
kitabıdır. Freud’u kendi ağzından okumak isteyenler için “Totem ve Tabu” ile “Rüya
Yorumları” kitaplarını öneririm.
Yukarıda konu ettiğim üç yazar/filozofun eserleri yetişkin
kişilerin analitik düşünce tarzını geliştirmek için çok önemli birer rehber
niteliği taşıyor. Bu eserleri okudukça sosyal yaşama hatta varoluşunuza bakışınızda
farklılıklar ortaya çıkması, önceden hep kabullere dayanarak algıladığınız
dünyayı bu kez sorgulamalarla görmeye başlamanız mümkündür.
Eğer iktisatçıysanız Keynes’i de okumanızı öneririm:
“İstihdam, Faiz ve Para’nın Genel Teorisi.” Yirminci yüzyılın ekonomik
gelişimini anlamak için mutlaka okunması gereken bir eser. Oldukça ağırdır ama
analitik düşünceye iyi bir örnektir.
Yirmibirinci yüzyıl farklı bir yüzyıl olacak. Bunun izlerini
şimdiden görebiliyoruz. Geçmiş yüzyıllarda devrim olarak kabul edilebilecek
buluşlar şimdilerde haftada birkaç kez ortaya çıkar oldu. Bu gelişimin sosyal
altyapısını anlayabilmek, yorumlayabilmek ya da en azından izleyebilmek için
yirminci yüzyılın sosyal birikimini doğru analiz etmek gerekiyor. Bana
sorarsanız yukarıda değindiğim okumaları yapmadan bu analizi doğru yapmak
mümkün değil.
2 Önemli Not:
“Analitik Düşünme Yeteneği Nasıl Geliştirilir” başlıklı
yazımda analitik düşüncenin nasıl geliştirilebileceği konusunda görüşlerimi
belirtmiştim. O yazıda değinmediğim bir konuya değinmek istiyorum. Küçük yaşta
satranç oynamaya başlamak analitik düşünceyi inanılmaz biçimde geliştirebilir.
Satranç hep sonraki hamleleri geliştirmeye yönelik çok yönlü bir oyundur. Benim
çocukluğumda satranç oynayacak kişiler bulup oynamak kolay değildi. O zaman
bilgisayar yoktu, satranç kulüpleri de ulaşılabilir olmaktan uzaktı. Oysa şimdi
bilgisayarda her düzeyde satranç oynamak mümkün olduğu gibi, okullarda satranç
kulüpleri de bulunuyor. Çocuklarınızın analitik düşünce yapısını geliştirmesini
istiyorsanız satranç oynamalarını özendirin.
Yukarıda değindiğim yazımın son cümlesi çok önemli. Onu
burada bir kez daha tekrarlamak istiyorum: “Bir şey daha var doğal olarak. Ki o
analitik düşünmeden çok varılan sonuçları değerlendirmek ve belki doğru bir
senteze ulaşabilmek için çok önemli: Her türlü değer yargısından ve ön kabullerden
kurtulmak. İnsan ön kabulle veya değer yargısıyla başladığı bir sorgulamada
doğru sonuçlara varamaz.” Darwin’in, Marks’ın ve Freud’un düşüncelerini,
görüşlerini beğenmiyor olabilirsiniz. Bu önyargıyı kafanızda, etraftan
duyduklarınızla geliştirmiş olabilirsiniz. Bu çok normal bir yaklaşımdır. Çünkü
üçü de genel kabul görmüş olanları yıkmaya yönelik düşünceleri öne sürüyor. Size
önerim bu düşünürleri ön yargılardan arınmış olarak okuyun ve kendi düşüncenizi
kendiniz oluşturun. Analitik düşünmenin önündeki en ciddi engel başkalarının
sizin adınıza düşünmesine izin vermenizdir.
Felsefe konusunda
Aşil'in Topuğu31 Ekim 2026Siyasetin Sınırları: Güç Nerede Durmalı11 Ekim 2026Liyakat Yoksa Umut da Yoktur23 Ağustos 2026Devlet Neden Bozulur? Osmanlı Devlet Adamlarının Yanıtları14 Ağustos 202674 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.