Enflasyon ile Faiz İlişkisini Anlama Rehberi
Enflasyon, genellikle malın az (yani arzın
sınırlı) paranın çok (yani talebin arzdan fazla) olduğu zamanlarda ortaya
çıkar. Eğer az miktarda mala çok miktarda talip varsa malın fiyatı yükselir. Bu
durumda talip sayısını azaltmak için faizi artırmak gerekir. Ki içlerinden bir
bölümü faizden kazanacağı parayı düşünerek o mala talip olmaktan vazgeçsin.
Böylece mala olan talep düşerse fiyat artışı da durur. Faizi indirmek tam tersi
etki yaratır. Faiz düşürüldüğünde, hele bir de negatif reel faiz söz konusu
olduğunda, insanların tasarruf yapması için neden kalmaz o zaman hep beraber
mallara talip olurlar ve mal fiyatları yükselmeye başlar.
Ekonomide en bilinen denklemlerden birisi
Irwing Fisher’in miktar teorisi denklemidir: MV = PQ olarak ifade edilir. Bu
denklemde M para arzını, V paranın dolanım hızını (yani her bir TL’nin yılda
kaç kez el değiştirdiğini), P fiyatlar genel düzeyini, Q ise üretilen mal ve
hizmetlerin miktarını gösterir. V ve Q kısa sürede değişebilecek yapıda
değildir. V, geleneklere, toplumsal anlayışlara bağlıdır. Üretim (Q) ise yapılacak
yeni yatırımlara bağlı olarak artacağı için ancak orta – uzun vadede artması mümkün
olur. Yani V ve Q'yu kısa dönemde sabit kabul edebiliriz. Bu durumda: P = f (M)
olur. Yani fiyatlar genel düzeyi, para arzının bir fonksiyonu haline gelir.
Bunun anlamı şudur: Ekonomide para arzı artmışsa fiyatlar genel düzeyi de artar
ve enflasyon dediğimiz olgu ortaya çıkar. Para arzını sadece piyasaya sürülen
kağıt para ve madeni para toplamı olarak almamak gerekir. Bu toplama bankalardaki
mevduatlar da dahil edilir. Bu durumda faizin düşmesi demek bankalarda duran
paranın çekilip harcamaya dönmesi yani kullanılan para miktarının artması
demektir. Ki bunun para arzını genişleteceğini ve MV = PQ denkleminden türeyen
P = f (M) fonksiyonel ilişkisi sonucunda enflasyonu artıracağını
söyleyebiliriz. Enflasyon dediğimiz sürekli ve genel fiyat artışlarının
çoğunlukla nedeni budur. Bunu önlemenin yolu talebi, yani insanların tüketimini
düşürecek, onları tüketimden tasarrufa kaydıracak şekilde pozitif reel faiz
vermekten geçer.
Bazı hallerde enflasyon maliyet enflasyonu olarak ortaya çıkar. Yani üretimde kullanılan malların maliyetleri artar. Örneğin petrol, doğalgaz, elektrik fiyatı yükselir ya da işçi ücretleri sendikal baskılar sonucu artarsa o zaman malın fiyatının artırılması kaçınılmaz hale gelir ve bu da enflasyonu yükseltir. Faiz ödemeleri de maliyetler içindeki finans maliyetleri grubunda yer alır. Dolayısıyla faizlerde ortaya çıkacak artışlar, finansman maliyetlerini artıracağı için mal fiyatlarının, o da enflasyonun yükselmesine yol açabilir. Bunun söz konusu olabilmesi için faiz giderlerinin toplam maliyetler içindeki payının yüksek olması gerekir. Eğer bu pay yüksekse o zaman faiz indirimi enflasyonu düşürebilir.
TCMB Başkanının TBMM’ye yaptığı sunumda yer
alan tablodan hareket edersek Türkiye’de imalat sanayi sektöründe faaliyet
gösteren firmaların toplam giderlerinin bileşenleri 2012 yılı itibariyle
şöyledir (söz konusu verileri yer aldığı kaynak www.tcmb.gov.tr sitesinde konuşmalar başlığı altında yer alıyor.)
Maliyet kalemleri
|
İçeriği
|
Toplam Giderler İçindeki Payı (%)
|
Satılan malın maliyeti
|
Yerli ve ithal hammadde ve malzeme giderleri, elektrik –
doğalgaz – su giderleri, işgücü giderleri
|
86,2
|
Faaliyet giderleri
|
Genel yönetim giderleri, pazarlama satış ve dağıtım
giderleri, araştırma ve geliştirme giderleri vb
|
8,5
|
Finansman giderleri
|
Faiz, komisyon vb
|
2,2
|
Diğer giderler
|
Yukarıdakilerin dışında kalan giderler
|
3,1
|
Buna göre Türkiye'de faizin de içinde
bulunduğu finansman giderlerinin toplam giderlerdeki payı 2012 yılında yüzde 2,2’dir
(finansman giderlerinin 2002 – 2012 yılları arasındaki 11 yıllık dönemde
ortalama payı yüzde 3,4 olarak hesaplanmaktadır.) Yani faiz giderlerinin toplam
giderler içindeki payı oldukça düşüktür. Dolayısıyla faizi indirmenin etkisi
fiyatlarda çok küçük bir etki yaratabilir. Buna göre faizi düşürmek yoluyla maliyet
artışını önlemek mümkün olmadığı gibi böyle bir indirim, talebin canlanmasına
yol açarak tam tersine fiyatların artmasına yol açabilir.
Bir başka iddia Türkiye’de bugün ağırlıklı
olarak maliyet enflasyonunun geçerli olduğu tezidir. Bunun geçerliliğini
anlayabilmek için üretici fiyat endeksindeki değişimlerle tüketici fiyat
endeksindeki değişimleri karşılaştırmak gerekiyor. Aşağıdaki tablo yılbaşından
bu yana her iki endeksteki değişimleri gösteriyor.
2014
|
TÜFE
(%)
|
Yİ-ÜFE
(%)
|
Ocak
|
7,75
|
10,72
|
Şubat
|
7,89
|
12,40
|
Mart
|
8,39
|
12,31
|
Nisan
|
9,38
|
12,98
|
Mayıs
|
9,66
|
11,28
|
Haziran
|
9,16
|
9,75
|
Temmuz
|
9,32
|
9,46
|
Tablo, üretici fiyatlarındaki (ÜFE) artışın
düşüşe geçmiş olmasına karşılık tüketici fiyatlarındaki (TÜFE) artışın devam
ettiğini gösteriyor. Üretici fiyatları endeksi geniş ölçüde maliyetleri,
tüketici fiyatları endeksi ise talebi temsil eder. ÜFE’de yani maliyetlerde
artışın hız kesmiş olmasına karşın, TÜFE’de yani talepteki artışın devam ediyor
olması Türkiye’de bu dönemde ağırlığın talep enflasyonunda olduğunun bir
göstergesidir.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202682 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.