Kısır Döngü Ekonomisi
Her gün aynı şeyleri konuşuyoruz. Faizi indirmek mi gerekir
artırmak mı? Enflasyon mu faizin nedeni yoksa faiz mi enflasyonun sonucu? Doların
yükselmesi mi tehlikeli Euronun yükselmesi mi? Fed ne zaman faiz artıracak?
Bize etkisi nasıl olacak? Başka konu yok. Varsa faiz, yoksa kurlar.
Ekonomi kısır döngü ekonomisi olduğu zaman tartışma konuları
da hep bunlarla ilişkili hale geliyor. Türkiye ekonomisini çerçeveleyen birçok
kısır döngü var ama sanırım en önemlileri üç tane.
Birinci kısır döngü:
Büyüme ve cari açık ilişkisi. Türkiye’nin büyüme modeli ihracata yönelik
gibi görünse de aslında ithalata dayalı bir büyüme modeli. Kendi üretimi
yeterli ve ucuz olmadığı için ister iç talebi karşılamak ister dış talebi
karşılamak için olsun ithalata yönelmek zorunda kalıyor. Türkiye, üretimde
kullandığı yatırım mallarını, ara malları, ham madde ve enerjiyi ithal ediyor.
Sonra bunları bir araya getirip bir şeyler üretiyor ve iç ve dış talebi
karşılamaya çalışıyor. Büyümeyi arttırmak amacıyla yatırımı ve üretimi artırmak
için ithalatı arttırdıkça cari açığı da artıyor. Böylece büyüme ile cari açık
birbirini etkileyen iki değişken haline geliyor. Bu ilişkiyi aşağıdaki grafikte
görmek mümkün (mavi çizgi büyüme sol eksende, kırmızı çizgi cari açık sağ
eksende yer alıyor.) Grafikten görüleceği gibi büyüme ne zaman yükselse
peşinden cari açığı sürüklemiş, ne zaman cari açığı düşürmeye yönelmişsek o da
peşinden büyümeyi düşüşe sürüklemiş (iki değişken arasındaki korelasyon -0,53.)

İkinci kısır döngü: Faiz
ve kur ilişkisi. Türkiye’nin büyüme modeli düşük faizle bol kredi kullandırmaya
dayandığı için ister istemez iki sonuç yaratıyor: Düşük iç tasarruf ve yüksek
cari açık. Faizler enflasyonla kıyaslandığında negatif ya da çok düşük kaldığı
için yerli tasarruf sahibini tatmin etmiyor ve iç tasarruflarımız artmıyor.
Buna karşılık kendi ülkelerindeki enflasyon düşük olduğu için bu durum, yabancıların
fonlarını Türkiye’ye yatırmasına yol açıyor. Faiz yükseldiğinde döviz girişi
artıyor ve kur düşüyor, faiz düşünce tersi oluyor. Sonuçta faizi ve kuru
birbirinden bağımsız yönlendirme olanağımız kalmıyor. Aşağıdaki grafik bu
ilişkiyi ortaya koyuyor (mavi çizgi sepet kuru sol eksende, kırmızı çizgi TCMB
politika faizini sağ eksende gösteriyor. İki değişken arasındaki korelasyon 0,78.)
Üçüncü ve en önemli
kısır döngü: Kısa dönem uzun - dönem
kısır döngüsü. Yukarıdaki iki kısır döngünün bize gösterdiği açık gerçek; Türkiye’nin
temel sorunlarının uzun dönemli önlemlerle çözülecek sorunlar olduğudur. Biz ne
yazık ki kısa dönemli çözümlerle uzun dönemli sorunları çözmeye çalışmaya
odaklandığımız için bir türlü bu kısır döngüyü kıramıyoruz. Ve her seferinde
dönüp dolaşıp faiz – kur döngüsüne giriyoruz.
Çözüm nerede? Büyüme
ile cari açığın birbirine bağımlılığını çözmeden hiçbir sorunu kökünden çözme
olanağımız yok. Bunu yapmanın yolu ise yapısal reformlardan geçiyor. Büyüme ile
cari açığı birbirinden ayırabilmek için öteden beri önerdiğim “kısmi ve geçici
ithal ikamesi uygulamasına” girişmekten başka çare yok. Bu yolda öncelikle
yapılması gereken şey sanayi envanterinin çıkarılması. Sonra dış dünya ile
rekabet edebilecek üretimin belirlenmesi gerekiyor. Son aşamada da bunlar
arasından seçilecek malların üretiminin teşvik edilmesi geliyor. Bu yolla
dışarıdan ithal edilen sermaye malları ve ara malların bir bölümünün içeride
üretilmesi ve cari açığın düşürülmesi mümkün olabilir.
Büyümeyi düşürmeden cari açığı denetleyebilirsek bu kısır
döngüden çıkabiliriz. Aksi takdirde sabahtan akşama, akşamdan sabaha faiz – kur
– enflasyon kısır döngüsünde kimin haklı kimin haksız olduğunu tartışmaktan
öteye gidemeyiz.
Ekonomi konusunda
Siyasal Sistem, Ekonomik Sistem ve Ahbap - Çavuş İlişkileri18 Ekim 2026Teori Aynı, Sonuç Farklı 6 Ağustos 2026İrrasyonel Beklentiler Teorisi19 Haziran 2026Öğrenilmiş Çaresizlik24 Şubat 202685 yorum
Yorumlar ve yanıtlar Blogger'ın kendi sisteminde yazılır ve okunur; tema bunu değiştirmez. Bu önizleme salt okunurdur.